Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-07-13T23:59:04.434524+00:00

Изге Яҙма: Ишағыяһ

Изге Яҙма: Ишағыяһ

1. Ҡәҙерле уҡыусылар!

1. Ишағыяһ

1. Ҡушымталар

УЧРЕЖДЕНИЕ РОССИЙСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИЗГЕ ЯҘМА

ТӘҮРАТ · ЗӘБҮР · ИНЖИЛ

УДК 22.05

ББК 86.37

И 35

Изге Яҙма

Тәүрат. Зәбүр. Инжил

И 35 Изге Яҙма: Тәүрат. Зәбүр. Инжил. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2023. – 1566 с.

ISBN 978-5-93943-316-7

Географик карталар:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2023

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2023

© Оформление. Институт перевода Библии, 2023

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Һеҙҙең иғтибарығыҙға Изге Яҙманың (Библияның) башҡорт телендә нәшер ителгән тулы йыйынтығын тәҡдим итәбеҙ. 66 үҙ аллы китаптан торған был Изге Яҙма грек телендә Biblia (китаптар) тип атала. Изге Яҙма ике ҙур бүлеккә: Тәүрат, Зәбүр, пәйғәмбәр ҙәрҙең яҙмаларын, шиғри һәм ғибрәтле һүҙҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһедкә һәм дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабынан, Ғайсаның шәкерттәренең хаттарынан торған Яңы Ғәһедкә (ул уҡыусыларға Инжил исеме менән дә билдәле) бүленә.

Иҫке Ғәһедте тәшкил иткән 39 китап, күп кенә ғалимдар фекеренсә, беҙҙең эраға тиклем XV быуатта яҙыла башлап, яҡынса бер мең йыл дауам иткән. Был китаптар боронғо йәһүд һәм өлөшләтә арами телендә яҙылған. Йыйынтыҡҡа еврей халҡының тарихы, дини ҡанундары һәм Исраил йәмғиәтенең тәртиптәре, Алланы данлаған йыр-шиғырҙар, доғалар, фәлсәфәүи уйланыуҙар, пәйғәмбәрлек ҡылыуҙар һәм башҡа күп нәмәләр ингән.

Тәүге биш китапты Тәүрат тип атайҙар. Ул «Муса пәйғәмбәрҙең биш китабы» исеме менән дә билдәле, сөнк и Муса боронғо еврейҙар тормошонда Алла һәм Уның халҡы араһында аралашсы булараҡ мөһим роль уйнай. Артабан Раббы исраилдарға биргән ерҙә уларҙың тормошо, батшаларының уңыштары һәм еңелеүҙәре тураһында бәйән ителә. Унан Алланы данларға һәм зирәк аҡылға эйә булырға өйрәткән Зәбүр һәм башҡа шиғри китаптар урын алған. Иҫке Ғәһед Алла һүҙен халыҡҡа еткергән һәм Уға тоғролоҡ һаҡларға саҡырған пәйғәмбәрҙәр китаптары менән тамамлана.

27 китаптан торған Яңы Ғәһед йыйынтығы хәҙерге йыл иҫәбе менән, йәғни Ғайса Мәсих тыуған йылдан һанағанда, беҙҙең эраның І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә ижад ителгән. Яңы Ғәһедтең үҙәген Ғайса Мәсихтең – бар кешелекте Ҡотҡарыусының тыуыуы, тормошо, өйрәтеүҙәре, үлеүе һәм терелеүе тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө Хәбәр» китабы тәшкил итә. «Илселәрҙең ғәмәлдәре» китабында Ғайса күккә ашҡандан һуң тәүге йылдарҙа мәсихселәрҙең йәшәү шарттары, шәкерттәренең нисек Рим империяһы буйлап Ғайса Мәсих тураһ ындағы Һөйөнөслө Хәбәрҙе тарата башлауҙары һүрәтләнә. Артабан Ғайса Мәсихтең шәкерттәренең имандаштар берҙәмлектәренә һәм айырым кешеләргә төбәп яҙған хаттары урын алған. Уларҙа Ғайса Мәсихкә булған иман һәм Алла тураһында өйрәтелә, кәңәштәр һәм нәсихәттәр бирелә.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы бөгөнгө көндә 700 телдә донъя күргән, ә ҡайһы бер айырым китап тары 3000-дән ашыу телгә тәржемә ителгән. Башҡорт теленә тәржемә эше Изге Яҙманы тәржемә итеү институты тәҡдиме менән 1990 йылдың баштарында уҡ башланды. Уны әҙерләү дәүерендә «Лука бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (1996), «Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2000), «Илселәрҙең ғәмәлдәре» (2002), «Марк бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр» (2003) китаптары айырым баҫма рәүешендә донъя күрҙе. Ә 2014 йылда Инжил (йәғни Яңы Ғәһед) китабы тулы килеш баҫылып сыҡты.

Иҫке Ғәһедте башҡорт теленә тәржемә итеү эше иһә Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе етәкселегендә 2002 йылда башланды. 2010 йылда «Башланмыш» китабы айырым баҫма булып донъя күрҙе.

Иҫке һәм Яңы Ғәһед китаптарын хәҙерге башҡорт телендә бер йыйынтыҡ аҫтында сығарыу буйынса эш 2016 йылда башланды. Әйтергә кәрәк, был уртаҡ проект Изге Яҙманы тәржемә итеү институты һәм Рәсәй Библия йәмғиәте өсөн ҙур тәжрибә булды, сөнки Иҫке һәм Яңы Ғәһед араһында тарихи, мәҙәни айырманы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур дәүер ята. Шулай уҡ ике китап ике телдә яҙылыуын да онотмаҫҡа кәрәк. Шуға ла уларҙы берләштереү өҫтөндә бик ентекле эшләргә тура килде.

Тәржемәсе һәм мөхәррирҙәр, шулай уҡ башҡорт, боронғо йәһүд, грек теле һәм дин ғилеме белгестәре эш барышында текс тарҙың төп нөсхәгә мәғәнәүи яҡтан тура килеүен һәм шул уҡ ваҡ ытта аңлайышлы булыуын маҡсат итеп ҡуйҙы. Төп нөсхәһе тураһында һүҙ йөрөткәндә, донъяла киң билдәле ике баҫма – Иҫке Ғәһед өсөн Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм Яңы Ғәһед өсөн Nestle-Aland Novum Testamentum Graece күҙ уңында тотолдо. Текстарҙа башҡа боронғо сығанаҡтарға тура килгән урындар ҙа осрай, ундай айырыуса әһәмиәтле һаналған осраҡтарҙа был турала иҫкәрмәләр бар.

Тәржемә иткәндә яңғыҙлыҡ исемдәргә ҙур әһәмиәт бирелде. Башҡорт телендә ғәрәп-фарсы, рус, көнбайыш Европа телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙур урын биләй. Әлеге баҫмала осраған кеше исемдәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәлә (Иҫке Ғәһедтә – боронғо йәһүд телендә, Яңы Ғәһедтә – боронғо грек телендә) яңғырағанса – тартынҡы өндәр үҙгәрешһеҙ ҡалып, һуҙынҡы өндәр башҡортсаға яҡынайтып алынды.

Ислам динен ҡабул иткән башҡорттарға ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең йоғонтоһо ҙур була. Башҡорт теленә ғәрәп теле аша килеп ингән Ибраһим (бор. йәһ.: אַבְרָהָם, әйтелеше: Авраһам), Муса (бор. йәһ.: מֹשֶׁה, әйтелеше: Моше), Ғайса (бор. гр.: Ἰησοῦς, әйтелеше: Йесус), Яҡуп (бор. йәһ.: יַעֲקֹב, әйтелеше: Йаъаҡов), Юныс (бор. йәһ.: יוֺנָה, әйтелеше: Йона), Яхъя (бор. гр.: Ἰωάννης, әйтелеше: Йоаннес), Исмәғил (бор. йәһ.: יִשְׁמָעֵאל, әйтелеше: Йишмаъел), Йософ (бор. йәһ.: יוֺסֵף, әйтелеше: Йосеф) кеүек Изге Яҙмала осраған, боронғо йәһүд һәм боронғо грек телдәре аша килгән исемдәр барлығы эште күпкә еңеләйтте. Был исемдәрҙең барыһы ла башҡорт халҡына таныш.

Тәржемә иткәндә башҡорт телендәге өндәр үҙенсәлеге исем дәрҙе төп нөсхәһенә яҡынлаштырырға булышлыҡ итте. Башҡорт телендә, күп кенә башҡа төрки телдәрҙән айырмалы булараҡ, «һ», «ҙ», «ҫ» өндәре бар. Тап ошо өндәр ярҙамында исемдәр тулыраҡ бирелде. Мәҫәлән, русса «Ионатан» тип бирелгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып – «Йонаҫан» (бор. йәһ.: יוֺנָתָן, әйтелеше: Йонаҫан), боронғо грек теленән рус теленә «Тавифа» тип ингән исем башҡорт телендә «Табиҫа» (бор. гр.: Ταβιθά, әйтелеше: Табиҫа) тип бирелде. Йәнә йәһүд исемдәренең аҙағында ишетелгән «һ» өнө тәржемәлә лә ҡулланылды. Мәҫәлән, руссаға «Неемия» тип тәржемә ителгән исем башҡорт телендә төп нөсхәгә яҡынайтып «Нөхәмияһ» (бор. йәһ.: נְחֶמְיָה, әйтелеше: Нехемйаһ) тип бирелде һ.б.

Ҡөҙрәтле Алланы йә Ғайса Мәсихте аңлатҡан алмаштар ҙур хәрефтән яҙылды.

Һәр айырым китап алдынан уның төп темаһын һүрәтләгән, авторын, яҙылыу ваҡытын күрһәткән инеш өлөш урын алды. Китап аҙағында һүҙлек, географик карталар, аҡса, үлсәү берәмектәре тураһында мәғлүмәт, йәһүд һәм грек телдәрендәге ҡулъяҙмаларҙан өлгөләр бар.

Башҡорт телендәге был баҫмаға рецензияны Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Почет Билдәһе орденлы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары бирҙе. Рәсәй фәндәр академияһы Тел ғилеме институты ла ыңғай баһаланы һәм рәсми рәүештә раҫланы. Башҡортостан митрополияһы тарафынан да китап юғары баһа алды.

Изге Яҙманың тулы йыйынтығы – мәҙәни-тарихи мираҫ ҡына түгел, ул Аллаһы Тәғәлә барлыҡҡа килтергән һәммә нәмәнең – бөтә донъяның, кешелектең серҙәрен асып бирә, Алланың тәбиғәтен, Уның Үҙе бар ҡылған әҙәм балаларына булған мөнәсәбәтен күрһәтә. Шуға күрә һәр кешенең, әлеге китапты уҡып, Алланы танып белеү, Уның әҙәм балаларына булған ихтыя рына төшөнөү мөмкинлеге бар.

Рәсәй Библия йәмғиәтенең Санкт-Петербург бүлексәһе һәм Изге Яҙманы тәржемә итеү институты был китаптың башҡорт телендә донъя күреүенә күп көс һалған барыһына ла ҙур рәхмәт белдерә.

Китаптарҙың тулы һәм ҡыҫҡартылған исемдәре

ИҪКЕ ҒӘҺЕД

Башланмыш | Башланмыш | Баш
Сығыу | Сығыу | Сығ
Левиҙәр | Левиҙәр | Лев
Иҫәп алыу | Иҫәп | Иҫп
Ҡабатлап әйтелгән ҡанун | Ҡанун | Ҡнн
Нун улы Йушағ китабы | Йушағ | Йуш
Хакимдар | Хакимдар | Хак
Рут китабы | Рут | Рут
Батшалар. Беренсе китап | І Батшалар | 1 Бат
Батшалар. Икенсе китап | ІІ Батшалар | 2 Бат
Батшалар. Өсөнсө китап | ІІІ Батшалар | 3 Бат
Батшалар. Дүртенсе китап | ІV Батшалар | 4 Бат
Йылъяҙмалар. Беренсе китап | І Йылъяҙма | 1 Йыл
Йылъяҙмалар. Икенсе китап | ІІ Йылъяҙма | 2 Йыл
Ғөзәйер китабы | Ғөзәйер | Ғөз
Нөхәмияһ китабы | Нөхәмияһ | Нөх
Эстер китабы | Эстер | Эст
Әйүп китабы | Әйүп | Әйп
Зәбүр | Зәбүр | Зәб
Сөләймәндең хикмәттәре | Хикмәттәр | Хик
Вәғәзсе | Вәғәзсе | Вәғ
Йырҙар йыры | Йырҙар йыры | Йыр
Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы | Ишағыяһ | Ишғ
Йермеяһ пәйғәмбәр китабы | Йермеяһ | Йер
Һыҡтау | Һыҡтау | Һҡт
Зөлкифел пәйғәмбәр китабы | Зөлкифел | Зөл
Даниил пәйғәмбәр китабы | Даниил | Днл
Һошеяғ пәйғәмбәр китабы | Һошеяғ | Һош
Йоил пәйғәмбәр китабы | Йоил | Йои
Ғамос пәйғәмбәр китабы | Ғамос | Ғам
Ғовадъяһ пәйғәмбәр китабы | Ғовадъяһ | Ғов
Юныс пәйғәмбәр китабы | Юныс | Юнс
Миха пәйғәмбәр китабы | Миха | Мих
Нахум пәйғәмбәр китабы | Нахум | Нхм
Хаваҡҡуҡ пәйғәмбәр китабы | Хаваҡҡуҡ | Хав
Сефанъяһ пәйғәмбәр китабы | Сефанъяһ | Сеф
Хаггай пәйғәмбәр китабы | Хаггай | Хаг
Зәкәрьяһ пәйғәмбәр китабы | Зәкәрьяһ | Зәк
Малахи пәйғәмбәр китабы | Малахи | Млх

ЯҢЫ ҒӘҺЕД

Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маҫҫайос | Маҫ
Маркус бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Маркус | Мрк
Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Лукас | Лк
Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәр | Яхъя | Ях
Илселәрҙең ғәмәлдәре | Ғәмәлдәр | Ғмл
Яҡуптың хаты | Яҡуп | Яҡ
Петрустың беренсе хаты | І Петрус | 1 Птр
Петрустың икенсе хаты | ІІ Петрус | 2 Птр
Яхъяның беренсе хаты | І Яхъя | 1 Ях
Яхъяның икенсе хаты | ІІ Яхъя | 2 Ях
Яхъяның өсөнсө хаты | ІІІ Яхъя | 3 Ях
Йәһүҙәнең хаты | Йәһүҙә | Йһҙ
Паулустан римдарға хат | Римдарға | Рим
Паулустан коринҫостарға беренсе хат | І Коринҫостарға | 1 Кор
Паулустан коринҫостарға икенсе хат | ІІ Коринҫостарға | 2 Кор
Паулустан галаттарға хат | Галаттарға | Глт
Паулустан эфестарға хат | Эфестарға | Эфс
Паулустан филиппойҙарға хат | Филиппойҙарға | Флп
Паулустан колоссайҙарға хат | Колоссайҙарға | Кол
Паулустан тессалоникеларға беренсе хат | І Тессалоникеларға | 1 Тес
Паулустан тессалоникеларға икенсе хат | ІІ Тессалоникеларға | 2 Тес
Паулустан Тимоҫеусҡа беренсе хат | І Тимоҫеусҡа | 1 Тим
Паулустан Тимоҫеусҡа икенсе хат | ІІ Тимоҫеусҡа | 2 Тим
Паулустан Титусҡа хат | Титусҡа | Тит
Паулустан Филемонға хат | Филемонға | Флм
Ғивриҙәргә хат | Ғивриҙәргә | Ғвр
Яхъяға килгән асылыш | Асылыш | Асл

Ишағыяһ

Ишағыяһ

1. Инеш һүҙ

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Инеш һүҙ

Ишағыяһ пәйғәмбәр китабы

Беҙҙең эраға тиклем VІІІ быуаттың икенсе яртыһында Йәһүҙә халҡына Алла һүҙен Йәрүсәлимдә хеҙмәт иткән пәйғәмбәр Ишағыяһ иғлан итеп торған. Был китап «Бөйөк пәйғәмбәрҙәр» тип йөрөтөлгән дүрт китаптың (Йермеяһ, Зөлкифел һәм Даниил китаптары менән бергә) беренсеһе булып тора. Ул бер нисә өлөшкә бүленә:

1) 1–39-сы бүлектәр беҙҙең эраға тиклемге 740–700 йылдарға ҡарай. Был осорҙа ҡеүәтле Ассирия (йәки Ашшур) империяһы күрше-тирәһендәге ваҡ дәүләттәрҙе баҫып ала. Ассирия Исраилды юҡ иткәс, Йәһүҙә батшалығы хәүеф аҫтында ҡала. Хизкияһ батша буйһоноуҙан баш тартҡас, Ассирия батшаһы Йәрүсәлимде ҡыйратырға ғәскәрен ебәрә (беҙҙең эраға тиклем 701 йыл). Был хәүефле сәйәси ваҡиғаларға Ишағыяһ әллә ни әһәмиәт бирмәй, ә ситтән һөжүм иткән дошмандарға ҡарағанда үҙ гонаһтары, Раббыға буйһонмау һәм ышанмау Йәһүҙә өсөн ҡурҡынысыраҡ булыуы тураһында вәғәз һөйләй. Үткер телмәрҙәре һәм ишаралы эш-ғәмәлдәре менән пәйғәмбәр халыҡты һәм уның башлыҡтарын яуызлыҡтан баш тартырға, Аллаға тоғро булып йәшәргә саҡыра. Раббыны тыңламауҙың юҡҡа сығыу һәм һәләкәт менән тамамланасағы тураһында иҫкәртә. Бәлә-ҡаза ябырылып килеүенә ҡарамаҫтан, Ишағыяһ пәйғәмбәр исраилдарға Дауыт батша вариҫы идара итәсәге һәм уның осоронда Алла халҡы имен һәм бәхетле йәшәйәсәге тураһында белдерә.

2) 40–55-се бүлектәрҙе «Йыуатыу китабы» тип атарға була. Был бүлектәр Йәһүҙә халҡының Вавилонда (йәки Бабилда) әсирлектә булған осорона ҡарай (беҙҙең эраға тиклем VІ быуаттың беренсе яртыһы). Пәйғәмбәр кәмһетелгән һәм ҡыуылған халыҡҡа тиҙҙән Раббы уларҙы ҡотҡарасағы һәм Йәрүсәлимгә ҡайтарасағы тураһында хәбәр итә. Был бүлектәрҙәге мөһим темаларҙың береһе – Раббының киләсәкте әйтеү һәм Үҙенең вәғәҙәләрен ғәмәлгә ашырыу ҡөҙрәте барлығын белдереү. Ә вавилондар менән башҡа халыҡтар табынған илаһтар – бер ниндәй эш-ғәмәлгә һәләте булмаған йәнһеҙ һындар ғына. Йәнә шуныһы мөһим: Раббы – йәһүдтәрҙең генә Аллаһы түгел, Ул бер заман Үҙенә инанасаҡ барлыҡ Ер халыҡтарының да Аллаһы. Тағы ла бында бер «Раббы ҡоло» тураһында дүрт мөһим өҙөк осрай (42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13–53:12). Уны Исраил халҡы тип тә, Алла вәғәҙә иткән һәм исраилдарҙы бөтә бәләләрҙән ҡотҡарасаҡ батша – Мәсих – тип тә аңларға була (Яңы Ғәһед был әүлиәлектәрҙе Ғайса Мәсих менән бәйләй).

3) 56–66-сы бүлектәр башлыса Алла халҡы Алла биргән вәғәҙәләргә ышанысты нығытыуға мохтажлыҡ кисергән осорға ҡарай (бәлки, Вавилондан ҡайтҡастыр). Был бүлектәрҙә иғтибар йәмғиәт ғәҙеллегенә һәм Раббыға ихлас табыныуға ылыҡтырыла. Раббыға тоғро булғандарҙың һәммәһенә Ул хасил итәсәк яңы донъяла яҡты киләсәк вәғәҙә ителә. Ул донъя тик шатлыҡтан торасаҡ, йәһүдтәргә генә түгел, бөтә милләт вәкилдәренә лә асыҡ буласаҡ.

1

1^1Йәһүҙә батшалары Ғуззияһ, Йоҫам, Ахаз һәм Хизкияһ замандарында Амус улы Ишағыяһҡа Йәһүҙә менән Йәрүсәлим тураһында иңдерелгән күренмеш.+

Раббының Үҙ халҡын иҫкәртеүе

2Тыңла, эй күк, ер йөҙө, ҡолаҡ һал!

Сөнки Раббы былай ти:

«Балалар үҫтерҙем, ҙурайттым,

Ә улар Миңә ҡаршы баш күтәрҙе+.

3Үгеҙ – үҙенең хужаһын,

Ишәк эйәһенең утлыҡсаһын белә.

Бары тик Исраил белмәй,

Минең халҡым аңламай»+.

4Гонаһ ҡылған ҡәүемгә,
Енәйәттәре ауыр халыҡҡа,
Яуыздар тоҡомона,
Боҙоҡ балаларға ҡайғы!
Улар Раббыны ташланы,
Исраилдың Изгеһен һанға һуҡманы,
Уға арҡалары менән боролдо.

5Һеҙ ни өсөн тағы туҡмалаһығыҙ һуң?

Ниңә фетнәгеҙҙе һаман дауам итәһегеҙ?

Башығыҙ тулы яра,

Йөрәгегеҙ хәлһеҙләнгән.

6Түбәгеҙҙән табанығыҙғаса

Һау урын юҡ: яра, эрен, ҡутыр –

Таҙартылмаған, май һөртөлмәгән, бәйләнмәгән+.

7Ерегеҙ ташландыҡҡа әйләнгән,
Ҡалаларығыҙ үртәлеп көлгә ҡалған.
Яттар тупрағығыҙҙың уңышын
Үҙегеҙҙең алдығыҙҙа ашай,

Сит ҡәүемдәр бөтәһен дә аҫтын өҫкә әйләндерҙе!+

8Сион-ҡыҙ[*] – йөҙөм баҡсаһындағы әүеҫлек,
Йәшелсә баҫыуындағы ҡыуыш,
Ҡамауҙағы ҡала һымаҡ ҡалды.
9Әгәр Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Ҡайһыларыбыҙҙы иҫән ҡалдырмаған булһа,
Беҙ Содом һымаҡ булыр,
Ғамораға оҡшап ҡалыр инек+.
10Эй һеҙ, Содом хакимдары,
Ишетегеҙ Раббы һүҙен!
Аллабыҙ ҡанунын тыңла,
Эй Ғамора халҡы[*]!+

11«Нимәгә Миңә мул ҡорбандарығыҙ? – ти Раббы. –

Яндырылған һарыҡ тәкәләренән,
Һимертелгән малдарығыҙҙың майынан
Ғарыҡ булдым.
Башмаҡ, һарыҡ, кәзәләрҙең ҡаны –
Улар түгел Минең теләгәнем+.
12Хозурыма килгән сағығыҙҙа
Быларҙы һеҙҙән кем һорай?
Ҡорамымдың ихатаһын ниңә тапайһығыҙ+?
13Ҡорбандарығыҙҙың хәжәте юҡ.
Ерәнгес Миңә төтәҫләгән хуш еҫтәрегеҙ!
Яңы ай байрамдары, шәмбе көндәрегеҙгә,
Изге йыйындарығыҙға –
Енәйәтсел йыйындарығыҙға түҙә алмайым!+

14Күңелем нәфрәтле яңы ай һәм башҡа байрамдарығыҙға.

Улар Минең өсөн бер йөк булды.

Уларҙы ташып арыным.

15Ҡулығыҙҙы һоноп, Миңә ялбарғанда,
Инде һеҙҙән күҙемде йәшерәм.
Күпме доға ҡылһағыҙ ҙа тыңламайым –
Сөнки усығыҙ тулы ҡан+.
16Йыуынығыҙ, пакланығыҙ.
Яман ғәмәлдәрегеҙҙе күҙ алымдан юҡ итегеҙ,
Яуызлыҡ ҡылыуҙан ваз кисегеҙ+.
17Яҡшылыҡ эшләргә өйрәнегеҙ,
Ғәҙеллеккә ынтылығыҙ,
Залимдарҙы фашлағыҙ,
Етемдең хаҡлығын яҡлағыҙ,
Тол ҡатындың хаҡы өсөн көрәшегеҙ!»+

Раббының Йәрүсәлимде хөкөм итеүе

18«Әйҙә килегеҙ, инде бергәләп уйлашайыҡ, – ти Раббы, –

Гонаһтарығыҙ ҡан-ҡыҙыл төҫтә булһа,

Ҡар һымаҡ салт аҡ ҡалырҙар.

Әгәр улар ҡарағусҡыл ҡыҙыл икән,

Ап-аҡ йөн кеүек булырҙар+.

19Әгәр Мине тыңларға теләһәгеҙ,

Ерҙең яҡшы ризыҡтары менән туйынырһығыҙ+.

20Әммә, киреләнеп, баш тартһағыҙ,

Һеҙҙе ҡылыс ашап бөтөрәсәк».

Был – Раббының ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр+.

Гонаһ тулы ҡала

21Бығаса тоғро булған баш ҡала – Йәрүсәлим –
Нисек һуң фәхишәгә әйләнгән?
Ул ғәҙеллек менән тулы ине;
Ул хаҡлыҡ төйәге булды,
Инде бында тик кеше үлтереүселәр ҡалды!+
22Көмөшөң төпрәгә әүерелгән;
Шарабыңа һыу ҡушылған+.
23Башлыҡтарың – фетнәселәр,
Бурҙар менән әшнә улар;
Барыһы ла ришүәт яраталар,
Бүләк артынан сабалар.
Етемдең хоҡуғын яҡламайҙар,
Тол ҡатындың дәғүәләрен ҡарамайҙар+.

24Шуға күрә Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,
Исраилдың Ҡөҙрәтлеһе былай тип белдерә:
«Дошмандарыма асыуымды түгермен;
Уларҙан үсемде алып йыуанырмын+.
25Ҡулымды һиңә ҡаршы күтәреп,
Юшҡыныңды һелте менән таҙартҡандай,
Бөтә бысрағыңды юҡ итермен+.
26Элекке дәүерҙә булғандағы һымаҡ

Ғәҙел хөкөмдарҙарыңды, кәңәшселәреңде ҡайтарырмын.

Шунан һуң „Хаҡлыҡ ҡалаһы“,

„Тоғро ҡала“ тип һин аталырһың»+.

27Сион – ғәҙеллек аша йолоп алыныр,

Тәүбәгә килгән халҡы хаҡлыҡ менән ҡотолор.

28Фетнәсе менән гонаһлылар бергә ҡырылыр,

Раббынан ваз кискәндәр юҡҡа сығыр+.

29Хуш күргән имәндәрегеҙ арҡаһында

Һеҙ оятҡа ҡалырһығыҙ;

Ботҡа табыныр өсөн һайлаған баҡсалар хурлыҡ килтерер+.

30Япраҡтары һулыған имәнгә,
Һыуһыҙ баҡсаға әйләнерһегеҙ+.
31Ҡеүәтле кешеләрегеҙ – сүбәк кеүек,
Ҡылған ғәмәлдәре осҡон һымаҡ булыр ҙа
Икеһе бергә яныр, һүндереүсе булмаҫ+.

2

Раббының тауы

(Мих 4:1-3)

2^1•Амус улы Ишағыяһтың Йәһүҙә менән Йәрүсәлим тураһында күргәне.

2Ахырҙа шундай көндәр килер:
Раббының йорто торған тау
Бөтә тауҙарға баш булыр,
Түбәләрҙән юғарыраҡ ҡалҡып торор,
Бөтә ҡәүемдәр уға ағылыр.
3Бихисап халыҡтар килеп бер-береһенә:
«Әйҙәгеҙ, Раббы тауына,
Яҡуп Аллаһының йортона сығайыҡ, – тиер. –
Ул беҙгә Үҙ юлдарын өйрәтһен,
Беҙ Уның һуҡмағынан йөрөрбөҙ».
Сөнки ҡанун – Сиондан,
Раббы һүҙе Йәрүсәлимдән килер+.
4Ҡәүемдәр араһында Раббы хөкөм ҡылыр,
Күп халыҡтарҙың дәғүәһен хәл итер.
Улар ҡылыстарынан төрән,
Һөңгө башаҡтарынан ураҡ ҡойор.
Халыҡ халыҡҡа ҡылыс күтәрмәҫ,
Яу һөнәренә башҡа өйрәнмәҫ+.

5Эй Яҡуп нәҫеле, кил!

Раббы яҡтылығының нуры аҫтында йөрөйөк+.

Раббының көнө

6Йә Раббы, халҡыңды – Яҡуп нәҫелен ташланың.
Улар көнсығыштың күп йолаларына эйәрҙеләр.
Пелештиҙәр һымаҡ күрәҙә итәләр,
Сит-яттар менән ҡул ҡыҫышалар.
7Илдәре алтын да көмөш менән тулы,
Хазиналарының юҡ иҫәбе-һаны,
Ерҙәрендә аттар тулы,
Һуғыш арбалары хисапһыҙ+.
8Илдәрен боттар менән тултырҙылар;
Бармаҡтары әүәләгән, үҙ ҡулдары яһаған
Һындар алдында сәждә ҡылалар+.

9Шуға күрә кәмһетелер әҙәм,

Түбәнһетелеп теҙ сүгер кеше.

Раббы, Һин уларҙы ғәфү итмә!

10Раббының дәһшәтенән,
Уның бөйөк шөһрәтенән ҡурҡып,
Ҡас ҡаяларға, тупраҡ аҫтына йәшен!+
11Әҙәмдең тәкәббер ҡарашы шиңер,
Ғорурлығы селпәрәмә килер.
Ул көндө тик Раббы ғына юғары күтәрелер+.
12Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ул көн
Бөтә һауалы, юғары, ғорурҙарҙы түбәнһетер.
13Ливандың бейек, ғорур кедр ағастарына,
Башандың бөтә имәндәренә,+
14Барса ҙур тауҙарға, бейек түбәләргә,
15Ҡалҡыу манараларға, нығытылған диуарҙарға,
16Таршиш караптарына, бөтә матур кәмәләргә –
Барыһына ла киләсәк ул көн!+
17Әҙәмдәрҙең – ғорурлығы,
Бәндәнең тәкәбберлеге түбәнһетеләсәк.
Ул көндө бары тик Раббы юғары күтәреләсәк.
18Боттар тулыһынса юҡҡа сығасаҡ.

19Раббы ерҙе дер һелкетер өсөн ҡалҡҡас,

Һәр кеше Уның дәһшәте, бөйөк шөһрәтенән ҡурҡып,

Ҡаялағы мәмерйәләргә, ер ярыҡтарына инеп боҫор+.

20-21Ул көндө кешеләр, ер йөҙөн тетрәтер өсөн ҡалҡҡан

Раббының дәһшәте һәм бөйөк шөһрәтенән ҡурҡып,
Табыныр өсөн яһаған алтын һәм көмөш боттарын
Һуҡыр сысҡан һәм ярғанаттарға ташлап,
Ҡаялағы ярыҡтарға, тарлауыҡтарға боҫасаҡ+.

22Ғүмере танау тишегендәге һулыш ҡына булған

Әҙәм балаһына өмөт бағлауҙан төңөл.

Уның ниндәй ҡиммәте бар+?

3

Йәрүсәлимдәге болалар

3^1Инде Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,

Йәрүсәлим менән Йәһүҙәгә һәр төрлө ярҙамды туҡтатасаҡ:

Икмәк менән һыуҙы,+
2Баһадирҙар менән яугирҙәрен,
Хөкөмдарҙар менән пәйғәмбәрҙәрен,
Күрәҙәселәр менән аҡһаҡалдарын,

3Илле башлыҡтарын, арҙаҡлыларын, кәңәшселәрен,

Оҫта сихырсыларын, күрәҙәселәрен тартып аласаҡ.

4«Был халыҡ өҫтөнән малай-шалайҙы хаким итеп ҡуям,

Әйҙә уларға бала-саға хакимлыҡ итһен», – ти Раббы.

5Халыҡ бер-беренә золом ҡылыр,
Һәр кем яҡынына дошман булыр,
Егет аҡһаҡал алдында оятһыҙ ҡыланыр,
Йүнһеҙ әҙәм абруйлыны рәнйетер+.

6Атаһы йортонда туған туғанына сат йәбешеп:

«Һинең, исмаһам, өҫтөңдә кейемең бар.

Башлығыбыҙ бул! Был харабаларға етәкселек ит», – тип әйтәсәк.

7Шул саҡ ул кеше былай тип ҡысҡырыр:

«Мин һеҙгә шифа бирә алмайым!

Өйөмдә ашарға ла, кейергә лә юҡ.

Мине халыҡҡа башлыҡ итеп ҡуймағыҙ!»

8Йәрүсәлим сайҡалды, Йәһүҙә ҡоланы,

Сөнки һүҙҙәре лә, эштәре лә Раббыға ҡаршы.

Уның шөһрәте араларында булғанды һанламанылар.

9Ҡиәфәттәре үҙҙәренә ҡаршы шаһитлыҡ итә;

Гонаһтарын һис тә йәшермәйҙәр,

Содом халҡы кеүек асыҡтан-асыҡ һөйләйҙәр.

Үҙ баштарына бәлә алалар – ҡайғы уларға!+

10Тәҡүә кешегә яҡшылыҡ күрәсәген һөйләгеҙ,

Сөнки ул ҡылған ғәмәлдәренең емешен татыр+.

11Яуыз әҙәмдәрҙең башына ҡайғы!

Улар бәхетһеҙ.

Ҡылғандарының ҡоһорон күрерҙәр.

12Халҡымды бала-саға иҙә,

Өҫтөнән ҡатын-ҡыҙ хакимлыҡ итә.

Эй халҡым! Юлбашсыларың аҙаштыра,

Һеҙҙе юлығыҙҙан яҙлыҡтыра.

13Раббы дәғүәһен белдерер өсөн,

Халыҡтарҙы хөкөм итер өсөн әҙер тора+.

14Раббы Үҙ халҡының аҡһаҡалдарын,

Түрәләрен яуапҡа тарттыра:

«Йөҙөм баҡсаһын һеҙ бөлдөрҙөгөҙ,

Өйөгөҙ тулы ярлыларҙан талап алған мал+.

15Ни хаҡығыҙ менән халҡымды иҙәһегеҙ,

Фәҡирҙәрҙе ҡыйырһытаһығыҙ?»

Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы белдерә быны+.

Йәрүсәлим ҡатындарын иҫкәртеү

16Раббы былай ти:
«Сион ҡыҙҙары һауалы,
Баштарын текә тотоп, күҙҙәрен уйнатып,
Аяҡ сылбырҙарын сылтыратып,
Ваҡ-ваҡ баҫып эре йөрөйҙәр+.
17Шуға күрә лә бөйөк Хаким уларҙың
Баштарын ҡутырлатыр, оят ерҙәрен асыр».

18Ул көн Раббы Хаким тартып алыр уларҙың
Бөтә биҙәнеү әйберҙәрен – аяҡ божраларын,
Маңлай бәйләүестәрен,
Айлы мунсаҡтарын тартып өҙөр+.
19Алҡаларын, беләҙектәрен, бөркәнсектәрен,
Башлыҡтарын, бәкәлдәрендәге сылбырҙарҙы,
20Таҫмаларын, хушбуй ҡаптарын,
Бетеүҙәрен, йөҙөктәрен, танау алҡаларын,

21Затлы кейемдәрен, ябынсаларын, шәлдәрен, янсыҡтарын,

22Үтә күренмәле нәфис кейемдәрен, етен күлдәктәрен,

Сәлләләрен, япмаларын тартып алыр.

23Шул саҡ хушбуй урынына һаҫыҡ еҫ, билбау урынына сүс, бөҙрә сәстәр урынына таҡыр баш, киң күлдәк урынына тар септә – матурлыҡ урынына хурлыҡ тамғаһы ҡалыр.

24Ирҙәрең, Сион, ҡылыстан үткәрелер,

Батыр яугирҙәрең яуҙа һәләк булыр.

25Йәрүсәлим ҡапҡалары хәсрәтләнеп һыҡтар.

Ҡала, буп-буш булып, ерҙә ултырған

Япа-яңғыҙ ҡатынға оҡшап ҡалыр+.

4

4^1Ул көн ете ҡатын, бер иргә йәбешеп: «Үҙ икмәгебеҙҙе ашарбыҙ, үҙ кейемебеҙҙе кейербеҙ, тик һинең исемеңде алайыҡ, беҙҙе хурлыҡтан ҡотҡар», – тип әйтәсәк.

Йәрүсәлимдең киләсәге

2Ул көндө Раббының үҫентеһе күркәм һәм шөһрәтле буласаҡ, ерҙең емеше Исраил халҡының ҡотолоп иҫән ҡалғандарына ғорурлыҡ һәм гүзәллек килтерәсәк+. 3Сионда, Йәрүсәлимдә иҫән ҡалғандар, Йәрүсәлимдә йәшәй тип теркәлгәндәр «изге» тиеләсәк+. 4Бөйөк Хаким ғәҙеллек рухы һәм ялҡынлы рух менән Сион ҡыҙҙарының нәжесен йыуыр, Йәрүсәлимде ҡандан таҙартыр+. 5Шунан Раббы Сион тауының һәм унда йыйылғандарҙың өҫтөнә көндөҙ – болот, төндә төтөнләп янып торған ут ебәрер. Раббының шөһрәте бөтә нәмәне япма һымаҡ ҡаплап торор+. 6Был япма көндөҙгө эҫелә күләгә бирерлек һыйыныс һәм ел-ямғырҙан һаҡлар өсөн ышыҡ булыр+.

5

Йөҙөм баҡсаһы тураһында йыр

5^1Йән дуҫыма уның йөҙөм баҡсаһы тураһында йырлайым әле:

Ере уңдырышлы ҡалҡыулыҡта

Йән дуҫымдың йөҙөм баҡсаһы бар ине+.

2Тупрағын ҡаҙып, таштарынан таҙартты,

Иң һәйбәт йөҙөм ултыртты.

Уртаһына ҡарауыл манараһы ҡалҡытты,

Йөҙөм һыҡҡыс өсөн ташты уйҙы.

Баҡсаһынан татлы емеш көттө,

Әммә йөҙөм әсе емеш бирҙе.

3Инде, эй Йәрүсәлимдә йәшәгәндәр,

Йәһүҙәне төйәк иткәндәр,

Минең менән баҡсам араһында хөкөмдар булығыҙ!

4Баҡсам өсөн тағы нимә эшләмәнем?

Татлы йөҙөм көттөм, ә ул ниңә әсе емеш бирҙе?

5Ә хәҙер һеҙгә баҡсам менән нимә ҡыласағымды белдерәм:

Ҡоймаһын алып ырғытам – уны бөткәнсе йыйып алһындар.

Диуарын емерәм – тапап бөтөрһөндәр+.

6Уны ташландыҡ хәлгә төшөрәм:

Ботаҡтарын тәрбиәләп киҫмәҫтәр,

Ерен йомшартмаҫтар –

Әйҙә сәнскәк менән билсән баҫһын.

Болоттарға бойороҡ бирәм:

Өҫтөнә ямғыр яумаһын+.

7Күк ғәскәрҙәре Раббыһының йөҙөм баҡсаһы – Исраил халҡы ул;

Яратып ултыртҡан йөҙөм үҫентеләре – Йәһүҙә кешеләре!

Ул ғәҙеллек көткәйне – бына ҡан ҡойош.

Ул хаҡлыҡ көткәйне – һыҡтау!+

Исраил халҡының яуыз ғәмәлдәре

8Өй өҫтөнә өйҙәр алғандарҙың,

Баҫыуға баҫыу ҡушҡандарҙың башына ҡайғы!

Инде башҡаларға урын ҡалмай бара!

Әллә был илдә тик һеҙ йәшәйһегеҙме+?

9Күк ғәскәрҙәре Раббыһының һүҙҙәрен ишеттем мин:

«Был ҙур, күркәм йорттар буш ҡаласаҡ,
Уларҙа йәшәүсе булмаясаҡ.
10Ун пар үгеҙ бер көн һөрә торған баҡсанан
Тик бер бат шарап сығасаҡ,
Сәселгән бер хомер орлоҡ
Бер генә эфа[*] уңыш бирәсәк».

11Иртә таңдан хәмер эҙләп,
Төнгә тиклем шарап эсеп,
Ҡыҙмаса йөрөгәндәрҙең башына ҡайғы!+
12Уларҙың мәжлестәрендә
Арфа, лира, дөңгөр, флейта тауыштары!
Шарап аға йылға булып!
Раббының ғәмәлдәрендә эштәре юҡ,
Уның ҡылғандарын күрмәйҙәр+.
13Шуға ла халҡым, белдекһеҙлеге өсөн,
Һөргөнгә олаҡтырылыр;
Затлылары аслыҡтан ҡырылыр,
Ябайҙары һыуһыҙлыҡтан ғазапланыр+.
14Ана, үлеләр донъяһы боғаҙ кирҙе,
Ауыҙын сикһеҙ киң итеп асты:
Йәрүсәлимдең арҙаҡлылары ла, ябай халҡы ла,

Кәйеф-сафа һөйөүселәр ҙә – барыһы шунда олағыр+.

15Әҙәм күндәмләнер,
Кеше теҙ сүгергә мәжбүр булыр,
Тәкәббер күҙҙәр ергә төбәлер+.
16Ә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Ғәҙеллеге менән ҙурланыр,
Мөҡәддәс Алла хаҡ хөкөмө менән
Үҙенең изгелеген күрһәтер.

17Һарыҡтар унда үҙ көтөүлегендәге һымаҡ йөрөр.

Һимеҙ бәрәстәр харабалар араһында утлар.

18Енәйәтте – ялғанлыҡ бауҙары,

Гонаһты дилбәгә менән һөйрәгәндәрҙең башына ҡайғы!

19Улар: «Тиҙерәк булһын,

Эшен йәһәтерәк ғәмәлгә ашырһын, күрәйек.

Исраил Изгеһенең ниәте үтәлһен, беләйек», – тиҙәр+.

20Яманды – яҡшы, яҡшыны – яман тип әйткәндәргә,

Ҡараңғылыҡты – яҡтылыҡ, яҡтылыҡты – ҡараңғылыҡ тип күргәндәргә,

Әсене – татлы, татлыны – әсе тип һанағандарға ҡайғы!+

21Үҙҙәрен белдекле тип иҫәпләгәндәргә,
Аҡыллы һанағандарға ҡайғы!+
22Шарап һемергәндә – батыр,

Хәмерҙе бутап эскәндә ғәйрәтле булғандарға ҡайғы!

23Ундайҙар, ришүәт өсөн, яуызды хаҡлыға сығара,

Хаҡлыларҙың хаҡын тартып ала!+

24Шуға күрә, ут һаламды көйрәткән,
Ялҡын бесәнде ялмаған кеүек,
Уларҙың тамыры серер,
Сәскәләре туҙан һымаҡ осоп китер.

Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡанунын кире ҡаҡты,

Исраил Изгеһенең һүҙен һанға һуҡманы улар!+

25Шуға күрә Раббының асыуы Үҙ халҡына ҡаршы ялҡынланды.

Ҡулын һуҙып, уларға тондорҙо!

Тауҙар тетрәне, мәйеттәр тиҙәк һымаҡ

Урамдарҙа аунап ятты.

Әммә быларҙан ғына Раббы асыуы баҫылмаҫ,

Ҡулы һаман күтәрелгән килеш ҡалыр+.

26Раббы йыраҡтағы ҡәүемдәрҙе – әләм күтәреп,
Ер сигендә йәшәгәндәрҙе һыҙғырып саҡырыр;
Улар бик тиҙ килеп етер+.
27Араларында арыған да, абынған да булмаҫ.
Береһе бер күҙ ҙә йоммаҫ, йоҡламаҫ та.
Билдәрендәге билбауҙары сиселмәҫ,
Ҡаталарының ҡайышы өҙөлмәҫ.
28Уҡтары осланған, йәйәләре кирелгән;
Аттарының тояҡтары – саҡматаш,
Арба тәгәрмәстәре – өйөрмәләй+.
29Уларҙың арыҫландай ырылдағаны ишетелә;
Йәш арыҫландай үкерә улар,
Табыштарын эләктереп,
Һөйрәкләп алып китәләр –
Бер кем дә ҡотҡара алмаясаҡ+.
30Ул көндө ҡоторған диңгеҙ кеүек
Исраилға ажарланып ташланырҙар.

Ергә баҡҡан һәр кем тик ҡараңғылыҡ һәм ҡайғы күрер.

Ҡара болот яҡтылыҡты ҡаплап алыр+.

6

Раббының Ишағыяһты саҡырыуы

6^1Ғуззияһ батша вафат булған йылды мин юғарыла, бейек тәхеттә ултырған Раббы Хакимды күрҙем; Уның кейеменең итәге тотош ҡорамды тултырғайны+. 2Өҫтөндә серафтар[*] кәйелә; һәр береһенең алтышар ҡанаты бар: икеһе менән йөҙҙәрен, икеһе менән аяҡтарын ҡаплағандар, икеһе менән осалар+. 3Бер-береһенә былай тип өндәшәләр:

«Күк ғәскәрҙәре Раббыһы мөҡәддәс, мөҡәддәс, мөҡәддәс!

Бөтөн ер йөҙө Уның шөһрәте менән тулған!»+

4Уларҙың тауышынан ҡорам ишектәренең нигеҙҙәре тетрәне. Йорт хуш еҫле төтөн менән тулды+.

5– Бөттөм, һәләк булдым! – тинем. – Сөнки ауыҙы нәжес бер әҙәммен, нәжес ауыҙлы кешеләр араһында йәшәйем. Ә күҙҙәрем Батшаны – Күк ғәскәрҙәре Раббыһын күрҙе.

6Серафтарҙың береһе минең яныма осоп килде. Ҡулында ҡорбан усағынан ҡыҫҡыс менән алған ҡуҙ ине. 7Уның менән иренемә ҡағылды ла:

– Бына был ҡуҙ ауыҙыңа тейҙе, инде ғәйебең алынды, гонаһың ярлыҡанды, – тине+.

8Шунда бөйөк Хакимдың тауышын ишеттем. Ул:

– Кемде ебәрәйем? Беҙҙең өсөн кем барыр? – тине.

– Бына мин! Мине ебәр! – тинем.

9Ул шунда былай тине:

– Бар, был халыҡҡа әйт:

«Тыңлап-тыңлап та, аңламаҫһығыҙ;
Ҡарап-ҡарап та, күрмәҫһегеҙ!»+
10Күҙҙәре күрмәһен, ҡолаҡтары ишетмәһен,
Аҡылдары аңламаһын,
Миңә боролоп, шифа тапмаһындар өсөн
Был халыҡтың аҡылын томала,
Ҡолаҡтарын һаңғыраулат,
Күҙҙәрен йомдор+.

11Мин һораным:

– Эй бөйөк Хаким, ҡасанға тиклем?

Раббы әйтте:

«Ҡалалар, харабаға әйләнеп, йәшәүсеһеҙ,

Өйҙәр – кешеһеҙ, был ер тотош бушап ҡалғанға тиклем.

12Раббы кешеләрҙе бик йыраҡтарға һөрәсәк,
Ил буп-буш тороп ҡаласаҡ.
13Халыҡтың ундан бере ҡалһа ла,
Улары ла бөлгөнлөккә төшөр.
Әммә ҡырҡылғандан һуң төпһәһе ҡалған

Имәнде, ғорур ағасты, ҡырҡҡандан һуң төбө ҡалған һымаҡ,

Исраилдан да төпһә ҡаласаҡ,

Уның төпһәһе – изге орлоҡ»+.

7

Ахаз батшаға ебәрелгән билдә:

Ғиммануил

7^1Ғуззияһтан тыуған Йоҫамдың улы Ахаз Йәһүҙәгә батшалыҡ иткән осорҙа, Арам батшаһы Ресин менән Исраил батшаһы Ремалъяһ улы Пеҡах Йәрүсәлимгә һөжүм иттеләр, әммә ҡаланы ҡулға төшөрә алманылар+. 2Дауыт нәҫеленә Арам менән Әфраим ғәскәрҙәренең берләшеүе тураһында хәбәр килгәс, Ахаз батша менән халыҡтың йөрәге елдә сайҡалған урман ағастары һымаҡ һелкенде.

3Шул саҡ Раббы Ишағыяһҡа былай тине:

– Улың Шеар-Яшув[*] менән Ахазды ҡаршыларға сыҡ. Ул өҫкө быуа арығының осонда Кейеҙсе баҫыуына барған юлда тора+. 4Уға әйт: «Абай бул, әммә борсолма, ҡурҡма! Йөрәгең был төтәп ятҡан ике торонбаш – арамиҙар батшаһы Ресин менән Ремалъяһ улының асыу утынан шөрләмәһен! 5Арамиҙар, Әфраим һәм Ремалъяһ улы менән бергә, һиңә ҡаршы яуыз ниәт йөрөтә. Әйтәләр: 6„Әйҙә, Йәһүҙәгә барайыҡ, халҡына ҡурҡыу һалайыҡ, илде ҡулыбыҙға төшөрәйек һәм Тавеил улын батша итеп ҡуяйыҡ“».

7Әммә Раббы Хаким былай ти:

«Был эш барып сыҡмаясаҡ, ғәмәлгә ашмаясаҡ+.

8Сөнки Дамаск – бары тик Арамдың баш ҡалаһы;

Ресин да бары тик Дамасктың башлығы.

Әфраим алтмыш биш йылдан тар-мар ителер,

Ул халыҡ булыуҙан туҡтар.

9Самария – бары тик Әфраимдың баш ҡалаһы,

Ремалъяһтың улы бары тик Самарияның башлығы.

Әгәр ҙә ныҡлап ышанмаһағыҙ,

Ҡаршы тора алмаҫһығыҙ».

10Раббы Ахазға тағы ла былай тине:

11– Аллаң Раббынан берәй билдә һора. Үлеләр донъяһы һымаҡ тәрән йәки күк йөҙө шикелле бейек булһын.

12Әммә Ахаз:

– Һорамайым, Раббыны һынамайым, – тине.

13Шунан һуң Ишағыяһ:

– Тыңла, эй Дауыт нәҫеле! – тине. – Кешеләрҙең сабырлығын һынауың етмәгән, инде минең Алламдың сабырлығын һынайһыңмы? 14Шуға күрә бөйөк Хаким Үҙе һеҙгә бер билдә бирә: бына йәш ҡатын[*] ауырға ҡалып, бер улан табыр һәм уға Ғиммануил[*] тигән исем ҡушыр+. 15Бала, ямандан баш тартып, яҡшыны һайлар йәшкә еткәнсе, бал да май менән туҡланыр. 16Әммә сабый ямандан баш тартып, яҡшыны һайлар йәшкә еткәнсе, һине ҡурҡыуға һалған был ике батшаның ерҙәре ташландыҡ ҡалыр.

17Раббы һиңә, халҡыңа, атаң нәҫеленә Әфраим Йәһүҙәнән айырылғандан алып был көнгә тиклем һис күрелмәгән бәлә ебәрер, өҫтөгөҙгә Ашшур батшаһын килтерер+.

18Ул көндө Раббы Мысыр йылғалары тамағындағы себенгә, Ашшур ерендәге бал ҡортона һыҙғырыр+. 19Улар уйһыуҙарға һәм ҡаялар араһындағы йырындарға, ҡыуаҡлыҡтарға, көтөүлектәргә осоп килеп ҡуныр. 20Был көндө бөйөк Хаким Евфраттың аръяғында ялланған бәке – Ашшур батшаһы – менән һаҡалығыҙҙы, сәсегеҙҙе, тәнегеҙҙәге бөтә төктәрегеҙҙе ҡырып ташлар+.

21Ул көндө бер тана менән ике һарыҡ аҫыраған кеше 22улар биргән мул һөттөң эремсеген ашар. Илдә тороп ҡалғандар барыһы ла эремсек һәм бал менән туйыныр.

23Ул көндө мең шекел көмөш торорлоҡ мең йөҙөм ағасы үҫкән урындар сәнскәк һәм билсән менән ҡапланыр. 24Кешеләр унда уҡ менән йәйә тотоп йөрөр, сөнки бөтә ерҙе сәнскеле ҡыуаҡ ҡаплап алыр+. 25Ҡасандыр кәтмән менән йомшартылған тау биттәренә инде сыҡмаҫһың, сәнскеле ҡыуаҡлыҡтарҙан ҡурҡырһың; унда һыйырҙар йөрөр, һарыҡтар тапар.

8

Билдә:

Маһер-Шалал-Хаш-Баз

8^1Раббы миңә былай тине:

– Яҙыр өсөн бер ҙур таҡта ал да унда кеше уҡырлыҡ итеп «Маһер-Шалал-Хаш-Баз»[*] тип яҙ+.

2Урияһ ҡаһин менән Йәвәрәхъяһ улы Зәкәрьяһты үҙемә ышаныслы шаһит итеп һайланым+.

3Бынан һуң пәйғәмбәр булған ҡатыным менән яҡынлыҡ ҡылдым һәм ул, ауырға ҡалып, ир бала тапты. Раббы миңә:

– Уға Маһер-Шалал-Хаш-Баз тип исем ҡуш, – тине. – 4Сөнки сабый: «Атай, әсәй», – тип әйтеп өйрәнгәнгә тиклем үк Ашшур батшаһы Дамасктың байлығы менән Самарияла таланған табышты үҙе менән алып китәсәк+.

5Раббы тағы ла миңә былай тине:

6– Был халыҡ, тын ғына аҡҡан Шилоах[*] һыуҙарын һанға һуҡмайынса,

Ресин менән Ремалъяһ улына һоҡлана икән,+

7Мин бөйөк Хаким, Евфраттың ҡөҙрәтле ташҡын һыуҙарын –

Ашшур батшаһы менән уның ҡеүәтен –
Был халыҡтың өҫтөнә ебәрәм.
Ошо ташҡын бөтә үҙәндәрҙе тултырып,
Ярҙарынан ташып сығасаҡ,+
8Бөтә Йәһүҙә еренә йәйелеп,
Уның боғаҙына етәсәк.
Ғәскәрҙәр, ҡанаттарын йәйеп,
Бөтөн илеңә туласаҡ, эй Ғиммануил!+

9Эй халыҡтар, бергә тупланығыҙ ҙа ҡырылығыҙ!

Ер йөҙөндәге бар алыҫ илдәр, ҡолаҡ һалығыҙ!

Һуғышҡа әҙерләнегеҙ ҙә ҡырылырһығыҙ!

Эйе, яуға әҙерләнегеҙ, әммә һәләк булырһығыҙ!

10Ниәт ҡороғоҙ, тик ул емерелер!

Хәбәр һөйләгеҙ, әммә ул бойомға ашмаҫ.

Сөнки Алла беҙҙең менән!+

Раббының киҫәтеүе

11Раббы миңә, был халыҡ тотҡан юлдан бармаҫҡа иҫкәртеп, ҡөҙрәтле ҡулын өҫтөмә ҡуйған килеш былай тине:

12– Был халыҡтың йәшерен эш тигәнен

Һеҙ йәшерен һанамағыҙ.

Улар ҡурҡҡандан ҡурҡмағыҙ, тетрәнмәгеҙ+.

13Күк ғәскәрҙәре Раббыһын – Уны мөҡәддәс һанағыҙ.

Унан ғына ҡурҡығыҙ,
Тик Унан дәһшәтләнегеҙ.
14Ул Изге торлаҡ булыр,
Ләкин Исраилдың ике батшалығы өсөн
Абындырыр таш, һөрөндөрөр ҡая,
Йәрүсәлимдә йәшәүселәр өсөн
Боғалаҡ һәм тоҙаҡ булыр+.
15Күптәр һөрөнөп йығылыр ҙа имгәнер,
Тоҙаҡҡа төшөп тотолор.

16Ошо һүҙҙәр яҙылған шаһитнамәне бәйләп ҡуй, өйрәткәндәремә шәкерттәрем алдында мөһөр баҫ+.

17Яҡуп нәҫеленән йөҙөн йәшергән Раббыға ышанам мин, өмөтөм Унда+. 18Бына мин һәм Раббы миңә биргән балалар; беҙ – Сион тауында төйәк иткән Күк ғәскәрҙәре Раббыһының Исраилдағы билдәләре һәм хикмәттәребеҙ+.

19Әгәр һеҙгә: «Әруахтарҙың рухын саҡырыусыларға, бышылдаған һәм мығырҙаған күрәҙәселәргә мөрәжәғәт итегеҙ», – тиһәләр, «Халыҡ үҙенең аллаларынан һорарға тейеш түгелме ни? Тереләр хаҡында үлеләр менән кәңәшләшәләрме ни?» – тип әйтегеҙ+. 20Бары ҡанун һәм шаһитнамәгә генә мөрәжәғәт итегеҙ. Әгәр ҙә уларҙың әйткәне шуларға тап килмәй икән, улар өсөн таң атмаясаҡ+. 21Улар ас һәм сараһыҙ килеш ил буйлап йөрөр, аслыҡтан батшаларын һәм аллаларын ҡарғар. Юғарыға ҡарарҙар,+
22күҙҙәре менән ергә бағырҙар – бөтә ерҙә ҡайғы һәм ҡараңғылыҡ, үлемесле ҡараңғылыҡ. Ҡуйы ҡараңғылыҡҡа бырғалған улар!

Әммә иҙелгәндәр өсөн ҡараңғылыҡ булмаҫ+.

9

Именлек Хакимы

9^1Элекке ваҡытта Зевулун менән Нафтали ерҙәрен түбәнһеткән Раббы, киләсәктә диңгеҙ юлын, Иордандың аръяғын, ят ҡәүемдәр йәшәгән Галилеяны данға күмер+.

2Ҡараңғылыҡта йөрөгән халыҡ

Бөйөк бер яҡтылыҡ күрҙе.

Дөм ҡараңғы илдә йәшәүселәр өҫтөндә нур балҡыны+.

3Йә Раббы! Был халыҡты ишәйттең,
Уның ҡыуанысын арттырҙың.
Ураҡ ваҡытында һөйөнгәндәй,
Яумал бүлешкәндә шатланғандай,
Улар Һинең хозурыңда ҡыуаналар+.
4Сөнки Һин уларҙың муйынындағы ҡалыпты –
Елкәләрен баҫып торған йөктө,
Уларҙы иҙеүселәрҙең таяғын

Мидйәндәрҙе еңгән көндәгеләй һындырып ташланың+.

5Яу ҡырын тапаған бөтә итектәр,
Ҡанға буялған кейемдәр яндырылыр,
Ялҡынға ем булыр+.
6Сөнки беҙҙең өсөн сабый тыуҙы –
Беҙгә бер улан бирелде.
Хакимлыҡ уның яурынында булыр,
Уның исеме Ғәжәйеп Кәңәшсе,
Ҡөҙрәтле Алла, Мәңгелек Ата,
Именлек Хакимы тип аталыр+.
7Тоғролоғо менән именлеге туҡтауһыҙ артыр,

Ул Дауыт тәхетендә, уның батшалығында хөкөм һөрөр.

Хакимлығын ғәҙеллек менән хаҡлыҡҡа ҡорор һәм нығытыр.

Был бөгөндән алып мәңге дауам итер.

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы быны

Үҙ ғәйрәте менән эшләйәсәк+.

Раббының Исраилға асыуы

8Яҡупҡа хәбәр ебәрҙе бөйөк Хаким,
Был һүҙ Исраилдың өҫтөнә төштө.
9Бөтә халыҡ –
Әфраимда, Самарияла йәшәүселәр –
Был хаҡта хәбәрҙар булды.
Улар эреләнеп һәм тәкәбберләнеп әйтте:
10«Кирбес йорттар йығылған икән,
Шымартылған таштан һалырбыҙ;
Ҡырағай инжир ағастары ҡырҡылған икән,
Кедрға алмаштырырбыҙ».
11Шуға Раббы Ресиндың дошмандарын күтәрҙе,
Уға ҡаршыларҙы ҡотортто+.
12Көнсығыштан арамиҙарҙы,
Көнбайыштан пелештиҙәрҙе аяҡҡа баҫтырҙы.
Улар, ауыҙҙарын киреп, Исраилды һоғондо.
Быларҙан һуң да Раббының асыуы баҫылмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр+.
13Әммә халыҡ үҙен туҡмаған Раббыға боролманы,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһын эҙләмәне+.
14Шуға күрә Раббы Исраилдың
Башын да, ҡойроғон да,
Хөрмә ботағын да, ҡамышын да
Бер көндө ҡырҡып ырғытыр+.
15Баш тигәне – аҡһаҡал менән ил ағалары,
Ҡойроғо – ялғанға өйрәткән пәйғәмбәрҙәр.+
16Сөнки әйҙәүселәре был халыҡты аҙаштырыр,
Улар артынан эйәреүселәр оятҡа ҡалыр.
17Шуға күрә бөйөк Хаким
Уларҙың егеттәре өсөн ҡыуаныс тоймаҫ,
Етемдәрен, тол ҡатындарын ҡыҙғанмаҫ.
Сөнки һәммәһе аллаһыҙ, яуыз,
Ауыҙҙары нахаҡ һөйләй.
Шул арҡала Раббының асыуы ҡайтмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр+.
18Сөнки залимлыҡ ут һымаҡ
Сәнскәкте, билсәнде ялмап алыр,
Ҡара урмандарҙа ялҡынланыр,
Төтөн бағанаһы күтәрелер.
19Күк ғәскәрҙәре Раббыһының асыуы
Илде ялҡын һымаҡ өтөп алыр,
Халыҡ ялҡынға ем булыр,
Туған туғанын йәлләмәҫ+.
20Уңын киҫерҙәр ҙә ас ҡалырҙар,
Һулын ашарҙар – туймаҫтар;
Һәр кем үҙ яҡынын ашар+.
21Менашше Әфраимды,
Әфраим Менашшены ейер,
Шунан бергә Йәһүҙәнең өҫтөнә ташланырҙар.
Шунда ла Раббының асыуы ҡайтмаҫ,
Ҡулы күтәрелгән килеш ҡалыр+.

10

101-2Ярлыларҙы ғәҙел хөкөмдән мәхрүм ҡалдырыр,

Халҡымдың көсһөҙҙәренең хоҡуҡтарын тартып алыр,

Тол ҡатындарҙы үҙенә яумал итер,
Етемдәрҙең малын талап алыр өсөн
Яуыз ҡағиҙәләр яҙған,
Хаҡһыҙ ҡанундар сығарған бәндәләргә ҡайғы!++
3Яза көнөндә

Алыҫтан өҫтөгөҙгә ҡаза килгәндә ни эшләрһегеҙ?

Ярҙам һорап кемгә барырһығыҙ?

Байлығығыҙҙы ҡайҙа йәшерерһегеҙ?

4Әсирҙәрҙең араһында теҙләнеүҙән,

Үлтерелгәндәр араһына йығылыуҙан

Башҡа бер сарағыҙ ҡалмаҫ.

Бының менән генә лә ҡайтмаҫ Раббының асыуы,

Ҡулы һаман күтәрелгән килеш ҡалыр+.

Алланың Ашшурҙы хөкөм ҡылыуы

5«Ҡайғы Ашшурға – асыуымдың күҫәгенә!
Ярһыуымдың таяғы – уның ҡулында!+
6Ашшурҙы аллаһыҙ ҡәүемгә ҡаршы ебәрәм,
Асыуымды ҡабартҡан халыҡҡа һөжүм итергә,
Таларға һәм яумал итеп алырға,
Урам балсығы һымаҡ тапарға әмер бирәм+.
7Тик Ашшурҙың уйында был түгел,
Ул был хаҡта ниәт тотмай;
Уның теләге – емереү,
Күп халыҡтарҙы юҡ итеү+.
8„Минең ғәскәр башлыҡтарым, – ти ул, –
Һәммәһе лә батша һымаҡ түгелме ни?
9Калне Каркемиш кеүек түгелме?
Хамаҫты Арпадтай тар-мар итмәнекме?
Самарияның ахыры Дамасктыҡына оҡшамағанмы+?

10Боттары Йәрүсәлим менән Самарияныҡынан да күп булған

Һындарға табынған батшалыҡтарҙы ҡулға төшөргән мин

11Самария менән боттарына ни эшләһәм,

Шуны Йәрүсәлимгә һәм уның һындарына ҡыла алмаммы?“»+

12Бөйөк Хаким Сион тауында һәм Йәрүсәлимдә эшен тамамлағандан һуң, былай тиер:

«Ашшур батшаһын тәкәббер йөрәге,
Текә ҡарашы өсөн язалаясаҡмын+.
13Сөнки ул:
„Быны мин ҡулымдың көсө,
Зирәк аҡылым менән эшләнем,
Сөнки мин аҡыллымын:
Халыҡтарҙы айырған сиктәрҙе юҡ иттем,
Хазиналарын талап алдым,

Батшаларҙы үгеҙ кеүек тәхеттән һөҙөп төшөрҙөм+.

14Халыҡтарҙың байлығын мин
Ояны туҙҙырғандай туҙҙырҙым,
Ташлап ҡалдырылған йомортҡа һымаҡ итеп,
Бөтөн донъяны үҙемә йыйҙым.
Ҡанатын ҡалҡытып, томшоғон асҡан,
Пысҡылдаған һис кем табылманы!“»

15Балта оҫтаһы алдында балта маһайырмы?

Бысҡы уны тартыусы ҡаршыһында эреләнерме?

Ҡулындағы таяғы кешенең үҙен күтәреп ырғытырмы?

Күҫәк үҙен күтәргән кешене күтәрерме?

16Шуға күрә бөйөк Хакимыбыҙ, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,

Ашшурҙың көслө ғәскәрҙәренә

Аҙаплы сир ебәрәсәк.

Уның шөһрәте аҫтына гөлтләп янған ут һаласаҡ+.

17Исраилдың Нуры – ут,
Исраилдың Изгеһе ялҡын булыр.
Ашшурҙың сәнскәк-билсәндәрен
Бер көн эсендә яндырып юҡ итер+.
18Данлыҡлы урмандары,
Уңдырышлы ҡырҙары,
Үлемесле сиргә тарыған әҙәмдәй,
Тотошлай харап булыр.
19Урмандарында тороп ҡалған ағастар
Хатта бала һанап сығырҙай аҙ булыр.

Исраилдың иҫән ҡалғандары

20Ул көн Исраилдың иҫән ҡалғандары,
Яҡуп нәҫеленең ҡасып тере ҡалғандары
Үҙҙәренә һөжүм иткәндәргә түгел,
Ысын күңелдән Раббыға,
Исраилдың Изгеһенә, таянырҙар.
21Һау ҡалғандар,
Яҡуп нәҫеленең иҫән ҡалғандары
Ҡөҙрәтле Аллаға кире ҡайтыр[*].

22Эй Исраил, халҡың диңгеҙ ҡомо кеүек күп булһа ла,

Уның бик аҙ өлөшө генә кире ҡайтыр.

Һәләкәтең инде алдан билдәләнеп ҡуйылған,

Һәм был ғәҙел хөкөм ташҡын булып килә+.

23Шулай бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,

Был алдан билдәләнгән һәләкәтте

Бөтә ер йөҙөндә ғәмәлгә ашырасаҡ+.

24Бына бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:

«Эй һин, Сионда йәшәгән халҡым!

Ашшурҙар, мысырҙар һымаҡ,

Һине таяҡ менән туҡмап,

Өҫтөңдә күҫәк күтәргән саҡта ҡурҡма+.

25Оҙаҡламай, бик тиҙҙән һеҙгә булған асыуым үтер,

Ярһыуым Ашшурҙы юҡ итеүгә йүнәлер.

26Шунда Күк ғәскәрҙәре Раббыһы,

Мидйәндәрҙе Ғорев ҡаяһы янында тар-мар иткәндәге һымаҡ[*],

Ашшурға ҡаршы ҡамсы күтәрер.

Ҡасандыр Мысырҙағылай,

Таяғын диңгеҙ өҫтөнә һуҙыр+.

27Ул көн Ашшурҙың йөгө яурынығыҙҙан,

Ҡалыбы муйынығыҙҙан төшөр.

Һимергәнегеҙгә күрә ул ҡалып һынып сығыр»+.

Баҫҡынсыларҙың Йәрүсәлимгә һөжүме

28Ғайаҫ ҡалаһына еттеләр, Мигронды уҙҙылар,
Михмаста йөктәрен бушаттылар;+
29Тарлауыҡты үттеләр,
«Гевағта ҡунайыҡ», – тинеләр.
Рама ҡалаһы ҡурҡыуҙан ҡалтыраны,
Шаул Гивғаһында йәшәгәндәр ҡасып китте+.
30Галлим ҡыҙы, үкереп ила!
Лайша халҡы, уны тыңла!
Яуап ҡайтар уға, Ғанаҫоҫ!+
31Мадменаның халҡы ҡасты,
Гевимда йәшәүселәр йәшенә.
32Баҫҡынсылар бөгөн үк Нов ҡалаһында торасаҡ,
Сион тауына,
Йәрүсәлим ҡалҡыулығына йоҙроғон янаясаҡ+.

33Бына бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Дошманды дәһшәтле көсө менән
Ағас ботағылай һындырасаҡ.
Иң оҙон ағастар ҡырҡыласаҡ,
Бейектәре йығып һалынасаҡ+.
34Ул балта менән урман шырлығын ҡыра,
Ливан Ҡөҙрәт Эйәһе алдына ҡолаясаҡ.

11

Ишай тамырының үҫентеһе

11^1Ағас төпһәһенән яңы үрсем сыҡҡан һымаҡ,
Ишай[*] нәҫеленән бер үҫенте сығыр,
Был тамырҙан сыҡҡан үҫенте емеш бирер.

2Унда Раббының Рухы –
Аҡыл һәм зирәклек рухы,
Өгөт-нәсихәт һәм ҡөҙрәт рухы,
Раббыны белеү һәм Унан ҡурҡыу рухы булыр+.
3Ул Раббынан ҡурҡыуынан зауыҡланыр,
Күҙҙәре күргәнгә генә ҡарап хөкөм итмәҫ,
Ишеткәндән сығып ҡына ҡарар ҡылмаҫ.
4Ярлыларҙы ғәҙеллектә хөкөм итер,

Ерҙәге мохтаждарҙың дәғүәһен хаҡлыҡ менән ҡарар.

Донъяны һүҙе-таяғы менән язалар,

Залимдарҙы ауыҙының һулышы менән үлтерер+.

5Дөрөҫлөк уның билендә билбау булыр,

Тоғролоҡ булыр билендәге ҡайышы.

6Ул саҡта бүре менән бәрәс бер ерҙә йәшәр,
Ҡаплан менән кәзә бәрәсе бергә ятыр,
Быҙау менән йәш арыҫлан бергә ашар,
Уларҙы бәләкәй генә бала көтөр+.
7Һыйыр менән айыу бергә утлап йөрөр,
Уларҙың балалары йәнәшә ятыр;
Арыҫлан да үгеҙ һымаҡ һалам ашар.
8Сабый бала йылан ояһы янында уйнар,
Бәпес ҡара йыландың өңөнә ҡулын һуҙыр.
9Изге тауымдың һәр тарафында
Һис кем яуызлыҡ һәм зыян ҡылмаҫ.
Эйе, һыуҙар диңгеҙҙе тултырған һымаҡ,
Ер йөҙө Раббыны танып-белеү менән тулыр+.

Һөргөндәге исраилдарҙың ҡайтыуы

10Ул көн Ишай тамырынан үҫеп сыҡҡан һабаҡ
Халыҡтар өсөн байраҡ буласаҡ.
Ҡәүемдәр уны эҙләп киләсәк,
Уның торлағы данлы буласаҡ+.
11Ул көн бөйөк Хаким ҡабат ҡулын һуҙыр,
Үҙ халҡынан иҫән ҡалғандарҙы

Ашшурҙан, Мысырҙан, Паҫростан, Куштан, Ғеламдан,

Шинғарҙан, Хамаҫтан,
Диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙән кире ҡайтарыр+.
12Ҡәүемдәр өсөн байраҡ күтәрер,
Исраилдан һөрөлгәндәрҙе бергә туплар,
Ҡыуып таратылған Йәһүҙә кешеләрен
Донъяның дүрт тарафынан йыйып алыр+.
13Әфраимдың көнсөллөгө юҡҡа сығыр,
Йәһүҙәнең дошманлығы эҙһеҙ бөтөр.
Әфраим башҡаса Йәһүҙәнән көнләшмәҫ;
Йәһүҙә Әфраимды ҡыйырһытмаҫ+.
14Бергәләп осоп ҡунырҙар
Пелештиҙәр яурынына көнбайышта,
Көнсығыштағы халыҡтарҙы таларҙар,
Эдом менән Моав ерҙәренә ҡул һалырҙар,
Ғаммонды буйһондорорҙар+.
15Раббы Мысыр диңгеҙенең ҡултығын ҡоротор,
Евфрат йылғаһы өҫтөндә ҡулын һелтәр ҙә
Көслө еле менән уны ете шишмәгә бүлер;
Кеше уны ҡата менән кисеп йөрөр+.
16Исраилдар Мысырҙан сыҡҡан саҡтағы һымаҡ,
Раббының Ашшурҙа иҫән ҡалған халҡы өсөн
Сығырға оло бер юл асылыр+.

12

Ҡотолғандарҙың рәхмәт йыры

12^1Эй Исраил, ул көндө әйтерһең:
«Шөкөрана ҡылам Һиңә, Раббы!
Һин миңә асыулы инең,
Инде асыуың баҫылды,
Миңә Һин йыуаныс бирәһең+.
2Алла – Ҡотҡарыусым минең,
Уға өмөт бағлайым һәм ҡурҡмайым;
Сөнки Раббы Аллабыҙ – ҡеүәтем, йырым,
Ул минең ҡотҡарыусым!»+

3Ҡыуанышып, ҡотолоу шишмәләренән һыу алырһығыҙ.

4Ул көндө һеҙ әйтерһегеҙ:

«Раббыға шөкөр итегеҙ,

Уны исеме менән саҡырығыҙ.

Халыҡтарға Уның ғәмәлдәрен белдерегеҙ,

Исеменең бөйөклөгөн һөйләгеҙ!+

5Раббыға мәҙхиә йырлағыҙ,

Сөнки күркәм эштәр ҡылды.

Был бөтә ер йөҙөндә билдәле булһын+.

6Эй Сион халҡы, күңел ас, шатлыҡ ауазы яңғырап торһон –

Исраилдың Изгеһе һеҙҙең арала, Ул бөйөк!»+

13

Алланың Бабилды язалаясағы

13^1Амус улы Ишағыяһтың Бабилдың киләсәге хаҡында күргән әүлиәлеге+.

2«Яланғас тауҙың башында әләм күтәрегеҙ!

Һөрәнләгеҙ яугирҙәргә,

Ҡул болғағыҙ: әйҙә улар

Затлылар йөрөй торған ҡапҡанан эскә инһен+.

3Үҙем һайлап алғандарға әмер бирҙем,
Асыуымды ғәмәлгә ашырһындар өсөн
Батыр яугирҙәрҙе,
Бөйөклөгөмә ғорурланғандарҙы саҡырып алдым».

4Тауҙарҙағы шау-шыуҙы тыңлағыҙ,

Ул күмәк халыҡтың тауышына оҡшаш.

Бер ергә йыйылған ҡәүемдәрҙең,

Батшалыҡтарҙың геүләүен ишетегеҙ!

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы һуғышҡа сиреү әҙерләй.

5Улар алыҫ илдән, күк көмбәҙенең ситенән килә:

Раббы һәм Уның асыуының ҡоралы

Бөтә ер йөҙөн тар-мар итәсәк+.

6Һыҡтағыҙ! Сөнки Раббының көнө яҡын!
Сикһеҙ ҡөҙрәт Эйәһе ебәргән
Һәләкәт булып килә ул көн!+
7Шуға күрә һәммәһенең ҡулдары һәленеп төшөр,
Һәр кешенең ҡурҡыуҙан йөрәге ирер+.
8Барыһын да дәһшәт сорнап алыр,
Тартышыуҙан, һыҙланыуҙан бөгөлөп,
Тулғаҡ тотҡан ҡатындай ғазапланырҙар.
Ҡурҡышып, бер-береһенә ҡарарҙар,
Биттәре уттай янып ҡыҙарыр+.

9Бына Раббының көнө яҡынлай – аяуһыҙ көн!

Ул көн дәһшәт, асыу-нәфрәт алып килә.

Ерҙе бушлыҡҡа әйләндерергә,

Уның гонаһлыларын һәләк ҡылырға килә+.

10Күктәге йондоҙҙар, йондоҙлоҡтар нурын һипмәҫ,

Тыуыу менән ҡараңғыға сумыр ҡояш,

Ай ҙа нурланып балҡымаҫ+.

11Әйтер Раббы:

«Донъяны – яуызлығына күрә,

Ямандарҙы ғәйептәре өсөн язалайым.

Тәкәбберҙәрҙең ғорурлығына сик ҡуям,

Аяуһыҙҙарҙың эрелеген түбәнһетәм+.

12Мин кешеләрҙе саф алтындан аҫылыраҡ,

Офир алтынынан да аҙыраҡ итәм+.

13Шуға күрә күктәрҙе дер һелкетермен,

Күк ғәскәрҙәре Раббыһының асыуы дөрләгән көндө,

Уның ярһыуынан ер урынынан ҡуҙғалыр!+

14Шул сағында һәр кем аусы эҙәрләгән ғәзәл,
Көтөүсеһеҙ ҡалған һарыҡ һымаҡ,
Үҙ халҡы янына йүгерер,
Үҙенең еренә ҡасыр+.
15Ҡасып китә алмағанына һөңгө ҡаҙалыр,
Тотолғандар ҡылыстан йығылыр.

16Күҙ алдында сабыйҙарын киҫәктәргә тураҡларҙар,

Йорттарын таларҙар,

Ҡатындарын мәсхәрә итерҙәр+.

17Бына Мин мадайҙарҙы уларға ҡаршы ҡуям,

Уларҙың көмөшкә иҫе китмәй,

Алтынды эшкә лә һанамайҙар+.

18Уҡтары егеттәрҙе тишә атыр,

Улар сабыйҙарҙы аяп тормаҫ.

Күҙҙәре балаларға ҡыҙғанып баҡмаҫ»+.

19Батшалыҡтар араһында иң гүзәле,
Халдейҙар даны һәм ғорурлығы Бабил
Алла юҡ иткән Содом һәм Ғамора һымаҡ булыр+.
20Унда башҡаса һис кем йәшәмәҫ,
Мәңгегә берәү ҙә төйәкләнмәҫ.
Ғәрәптәр үҙҙәренең сатырын ҡормаҫ,
Көтөүселәр малдарын ялға туҡтатмаҫ+.
21Унда бары ҡырағай хайуандар ятыр,
Өйҙәргә өкөләр тулыр,
Дөйәғоштар оя ҡорор,
Тәкәләр уйнаҡлап йөрөр+.
22Уның ҡәлғәләрендә – һыртландар,
Затлы һарайҙарында сүл бүреләре олор.
Бабилдың ахыры яҡын инде,
Көндәре һанаулы ғына ҡалды.

14

Исраилдарҙың үҙ иленә ҡайтыуы

14^1Раббы, Яҡуп нәҫеленә шәфҡәт ҡылып,
Исраил халҡын ҡабат Үҙенә һайлап алыр –
Уны үҙ иленә ҡайтарыр.
Килмешәктәр ҙә Яҡуп нәҫеленә ҡушылыр,
Улар менән йәнәшә көн күрә башлар+.

2Сит халыҡтар Исраил халҡын үҙ төйәгенә ҡайтарыр.

Раббы ерендә исраилдар был халыҡтарҙы ҡол итер.

Үҙҙәрен әсир иткәндәрҙе әсир итерҙәр,

Элек үҙҙәрен иҙгәндәргә хаким булырҙар+.

Бабил батшаһы тураһында мәсхәрәле йыр

3Раббы һеҙҙе ҡайғы-ғазаптарҙан, ҡурҡыуҙан, ауыр эштән ҡотҡарған көндө, 4Бабил батшаһын мыҫҡыллап, ошо һүҙҙәрҙе әйтерһең:

«Бына иҙеүсе нисек дөмөктө,
Залимлыҡтың ахыры етте!+
5Раббы яуыздарҙың күҫәген,
Хакимдарҙың таяғын һындырҙы!

6Ҡотороноп, ул таяҡ халыҡтарҙы туҡтауһыҙ туҡмай,

Ярһып, ҡәүемдәрҙе аяу белмәй иҙә,

Рәхимһеҙ эҙәрләй ине.

7Хәҙер иһә бөтә донъя кинәнеп ял итә,

Шатланып йырлай.

8Хатта кипаристар ҡыуана һәләкәтеңә,

Ливан кедрҙары ла шатлана:

„Инде һин соҡорҙа ятаһың,

Беҙҙе бер кем дә ҡырҡырға килмәҫ“, – тиҙәр+.

9Ер аҫтындағы үлеләр донъяһы: „Хуш киләһең“, – тип,

Һине ҡаршыларға ашҡына, эй Бабил батшаһы!

Ер йөҙөндә хаким булғандарҙың әруахтарын уятты,

Ҡәүемдәргә идара иткән батшаларҙың рухтарын,

Тәхеттәренән ҡалҡытып, аяҡҡа баҫтырҙы.

10Һәммәһе һиңә өндәшеп, әйтер:

„Һин дә беҙҙең кеүек көсһөҙ хәҙер,

Хас та беҙгә оҡшап ҡалдың!“

11Шөһрәтең лира ауаздары менән бергә

Үлеләр донъяһына төштө.

Селәүсендәр – аҫтыңдағы түшәк,

Өҫтөңдәге япмаң – ер ҡорттары хәҙер.

12Эй һин, балҡыу йондоҙ, таң улы,
Нисек күктән ҡолап төштөң?
Эй һин, ҡәүемдәрҙе еңеүсе,
Ергә төшөп, селпәрәмә килдең+.
13Эсеңдән әйткән инең: „Күккә ашырмын,

Тәхетемде Алланың йондоҙҙарынан да юғарыраҡ ҡуйырмын,

Алыҫ төньяҡта, илаһтар йыйылған тауҙа ултырырмын,+

14Болоттарҙан да өҫкәрәк менермен,

Юғарыларҙан Юғарыға тиң булырмын“+.

15Әммә һин үлеләр донъяһына,

Упҡындың тәрәнлегенә ырғытылдың+.

16-17Һине күргән һәр кем, текләп ҡарап, былай уйлар:

„Ер һелкетеп, батшалыҡтарҙы дер ҡалтыратып торған,

Донъяны бушлыҡҡа әйләндереп, ҡалаларҙы ергә тигеҙләгән,

Әсирҙәрҙе өйҙәренә ҡайтармаған әҙәм ошомо инде?“+

18Ҡәүемдәрҙең батшалары, барыһы ла,
Ҡәҙер-хөрмәттә ерләнеп,
Һәр береһе үҙ кәшәнәһендә ята.
19Ә һин, ҡырҡып ташланған ботаҡтай,
Ҡәбереңдән тышҡа ырғытылдың.
Таш соҡорға бырғалған мәйеттәр,
Ҡылыстан тураҡланған мәйеттәр,
Һинең кәфенең булырҙар.
Мәйетең аяҡ аҫтына һалып тапалыр.
20Илеңде харап итеп, халҡыңды ҡырған өсөн
Башҡа батшалар һымаҡ ерләнмәйәсәкһең.

Яуыздар тоҡомо башҡа мәңге иҫкә алынмаһын+.

21Аталарының енәйәтенә күрә

Уның улдарын салырға урын әҙерләгеҙ.

Улар ҡалҡып, донъяға хужа булмаһын,

Ер йөҙөн ҡалалары менән тултырмаһын».

22«Бабил батшаһына ҡаршы ҡалҡасаҡмын».

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тип белдерә.

«Бабилдың исемен, иҫән ҡалған халҡын,

Нәҫел-нәсәбен юҡ итәсәкмен, – ти Раббы. –

23Ул урынды терпеләр төйәгенә, һаҙлыҡҡа әйләндерәм,

Ҡырғын һеперткеһе менән һепереп түгәм».

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай тип белдерә+.

Ашшур ғәскәренең һәләк булыуы

24Ант итеп әйтә Күк ғәскәрҙәре Раббыһы:

«Мин нисек ниәтләгәнмен, һис шикһеҙ шулай буласаҡ,

Ҡайһылай ҡарар ҡылғанмын, мотлаҡ ғәмәлгә ашасаҡ.

25Ашшурҙарҙы Үҙ еремдә тар-мар итәм,

Тауҙарымда уларҙы тапап бөтөрәм.

Халҡым Ашшур ҡамытынан,

Яурындарындағы йөктән ҡотоласаҡ+.

26Бар донъяға ҡарата ҡорған ниәтем,

Ҡәүемдәргә ҡаршы күтәрелгән ҡулым – ошо».

27Күк ғәскәрҙәре Раббыһының ҡарарын кем боҙа алыр?

Һуҙған ҡулын кем туҡтатып ҡалыр+?

Алланың пелештиҙәрҙе язалаясағы

28Ахаз батша үлгән йылды шундай әүлиәлек булды:+

29«Эй Пелешеҫ иле, һине туҡмаған таяҡ һынды тип ҡыуанма,

Сөнки йылан тамырынан ҡара йылан сығыр.

Уның тоҡомо оса торған ағыулы йылан булыр.

30Ул сағында ярлының иң ярлыһы ла ашап туйыр,

Хәйерселәр рәхәтләнеп йәшәр.

Әммә һеҙҙең зат-зәүерҙе аслыҡтан ҡоротасаҡмын,

Иҫән ҡалғандарығыҙ ҙа үлтерелер.

31Эй ҡапҡалар, үкһеп-үкһеп илағыҙ!

Эй ҡала, буҫлығып-буҫлығып иңрә!

Эй Пелешеҫ иле, ҡурҡыштан ҡалтырап тор.

Сөнки төньяҡтан төтөн болото ағыла,

Дошман ғәскәрҙәре сафтарын боҙмай атлай».

32Ул ҡәүемдең илселәренә ниндәй яуап бирелер?

«Раббы Сиондың нигеҙен нығытты,

Халҡының фәҡирҙәре шунда һыйыныр»+.

15

Моав еренең һәләк булыуы

15^1Моав тураһында әүлиәлек.

Моавтың Ғар ҡалаһы бер төндә тар-мар ителде, юҡ булды;

Моавтың Ҡир ҡалаһы бер төндә тар-мар ителде, юҡ булды+.

2Шуға күрә Дивон илар өсөн табыныу йортона,

Табыныу ҡалҡыулыҡтарына сыҡты.

Моав халҡы Нево һәм Медева өсөн үкһей.

Һәр береһенең сәсе алынған,

Һәммәһенең һаҡалы ҡырылған+.

3Ҡыл туҡымаға уранып урамдарҙа,

Өй баштарында һәм майҙандарҙа һәр кем һыҡтай,

Күҙ йәштәре йылға һымаҡ аға.

4Иңрәй Хешбон һәм Әлғәле,

Үкһеүҙәре Яһасҡаса ишетелә.

Шуға ла Моав яугирҙәре илаша,

Күңелдәрен ҡурҡыу солғап алған+.

5Йөрәгем һыҙлана Моав өсөн!

Моав кешеләре Соғарға, Ғәғләҫ-Шелишияһҡа ҡастылар.

Илай-илай Лухиҫҡа ҡалҡалар,
Үҙҙәренә ябырылған һәләкәттән
Хоронаим юлында сеңләйҙәр+.
6Сөнки Нимрим һыуҙары ҡороған,
Кипкән болон, көйгән үлән,
Һис бер йәшеллек ҡалмаған.
7Шуға күрә халыҡ ҡалдыҡ-боҫтоҡ әйберҙәрен
Талдар үҙәненең аръяғына ташый.
8Һыҡтауҙары бөтә Моав илендә яңғырай;

Илаған тауыштар Әглаимға, Беер-Әлимгә олғашты.

9«Бына Димон һыуы ҡанға тулды,

Әммә әле Мин Димонға яңы ҡаза әҙерләнем, – ти Раббы. –

Моавтан ҡасып китеп ҡотолған,
Илдә иҫән ҡалғандар өҫтөнә
Арыҫлан һөстөрәсәкмен!»

16

16^1Селанан сүл юлы менән Сион тауына,

Илдең хакимына бүләккә бәрәстәр ебәрегеҙ+.

2Арнон йылғаһы кисеүҙәрендә
Моав ҡыҙҙары ояһынан алып ырғытылған,
Асырғанып осҡан ҡошҡа оҡшаш+.

3«Беҙгә кәңәш бир, бер ҡарар ҡыл.

Төшкөһөн дә төнгө кеүек күләгәң менән ҡапла.

Ҡыуылғандарҙы йәшер, ҡасаҡтарҙы һата күрмә.

4Иленән ҡыуылған Моав халҡы йәшәп торһон һиндә;

Ҡырғын килтереүсенән уға ышыҡ бул».

Иҙеүсе юҡ ителгәс, емереү-талауҙар туҡтағас,
Йәберләүселәр был ерҙән ғәйеп булғас,
5Мөхәббәткә нигеҙләнгән тәхет
Дауыт сатырында урынлашыр.
Унда ғәҙеллек эҙләгән, дөрөҫлөккә ынтылған,

Арымай-талмай хаҡ хөкөм ҡылған хаким ултырыр+.

6«Моавтарҙың ғорурланып шашҡандарын,

Мин-минлеген, тәкәбберләнгәндәрен ишеттек.

Әммә улар бушҡа маҡтаналар+.

7Бына шуның өсөн Моав үҙен йәлләп, үкереп илай,

Барыһы йәш түгә.

Ҡир-Харәсәҫтең йөҙөм ҡағын һағынып

Моңайыр һәм хәсрәтләнер+.

8Сөнки Хешбон баҫыуҙары,

Сивманың йөҙөм баҡсалары һәләк булды.

Башҡа ҡәүемдәрҙең башлыҡтары

Иң һайланма ботаҡтарҙы ҡырҡты.

Ул ботаҡтар Яғзергәсә йәйелә,

Сүлгә тарала, тарбаҡланып диңгеҙ аша үтә ине»+.

9Шуға Сивма йөҙөмдәре өсөн

Мин Яғзер менән бергә илайым.

Һеҙҙе күҙ йәштәремә сылатам,

Эй Хешбон менән Әлғәле ҡалалары!

Сөнки һеҙҙең емеш йыйғандағы, иген урғандағы

Шатлыҡлы ауаздарығыҙ туҡтаны+.

10Уңдырышлы баҫыуҙарҙан уйын-көлкө юҡҡа сыҡты.

Йөҙөм баҡсаларында һис кем йырламай,
Шатлыҡ тауыштары яңғырамай;
Йөҙөм һыҡҡыстарҙа һис кем емеш иҙмәй,
Ҡыуаныслы ауаздар туҡталды.
11Шуға ла йөрәгем Моав өсөн арфа һымаҡ иңрәй,
Ҡир-Харәсәҫ өсөн йәнем әрней+.
12Моав халҡы табыныу ҡалҡыулыҡтарына килеп
Арығансы ялбарһа ла,
Доға ҡылыр өсөн изге урындарына барһа ла –
Тик бушҡа ғына буласаҡ.

13Раббының Моав хаҡында элек белдергәндәре ошо. 14Әле иһә Раббы былай ти:

– Теп-теүәл өс йылдан Моавтың дан-шөһрәте хурлыҡҡа әйләнәсәк. Ни тиклем күп һанлы булмаһындар, бик аҙҙары ғына ҡотолоп ҡалыр һәм улар көсһөҙ булыр+.

17

Арам менән Исраил тураһында пәйғәмбәрлек

17^1Дамаск хаҡында әүлиәлек.

«Бына, Дамаск ҡалалар иҫәбенән юйыласаҡ,

Харабалар өйөмөнә әйләнәсәк+.

2Ғароғер ҡалалары ташландыҡ ҡалыр.

Унда көтөү-көтөү малдар ятыр,

Уларҙы өркөтөр кеше булмаҫ+.

3Әфраимда нығытмалы ҡала ҡалмаясаҡ.

Дамасктың батшалығы юҡ буласаҡ.

Арамдың иҫән ҡалған халҡы

Исраилдарҙың даны һымаҡ бөтәсәк».

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти.

4«Ул көндө Яҡуп нәҫеленең даны һүрелер,
Һимеҙ тәне тире лә һөйәккә тороп ҡалыр.
5Игенсе баҫыуҙы нисек урһа,
Башаҡтарын ҡулы менән нисек йыйһа,

Шулай Рефалар үҙәнендәураҡтан һуң башаҡтарҙынисек сүпләһә,+

6Зәйтүн ағасын һелкеткәндән һуң
Иң башында ике-өс бөртөк ҡалған һымаҡ,
Суҡ ботаҡта дүрт-биш емеш ҡалған һымаҡ
Бик аҙ кеше иҫән ҡалыр».
Исраилдың Аллаһы Раббы шулай тип белдерә+.

7Кеше ул көндө ҡарашын үҙен Яратыусыға йүнәлтер, күҙҙәрен Исраилдың Изгеһенә төбәр. 8Үҙ ҡулдары менән яһаған ҡорбан усаҡтарына, Ашераның ҡолғаларына, хуш еҫ төтәткән ҡорбан усаҡтарына әйләнеп тә ҡарамаясаҡ+.

9Ул көн Исраилдың нығытылған ҡалалары, урман һәм тау баштары кеүек, буп-буш ҡалыр+.

10Сөнки, эй Исраил, ҡотҡарыусы Аллаңды оноттоң.

Һыйынысың булған Ҡаяңды иҫкә алманың.
Шуға күрә күркәм үҫемлектәр ултыртһаң да,
Ят үҫентеләр тамырландырһаң да,+
11Улар ултыртҡан көндө үк үҫеп сыҡһа ла,
Иртәгәһенә сәскә атһа ла,
Уңалмаҫ йәрәхәттәр алған хәсрәт көнөңдә
Уңышың юҡҡа сығасаҡ.

12Аһ, күмәк халыҡ шаулаша,

Ҡоторған диңгеҙҙең олоуына оҡшаш!

Ҡәүемдәр ташҡын һыу һымаҡ шаулай,+

13Ҡәүемдәр ташҡын һыу ише үкерә!

Әммә Алла ажарланһа, улар әллә ҡайҙа ҡасып китер.

Тауҙар буйлап ел ҡыуған ашлыҡ кәбәге,

Ҡойон өйөрөлткән саң шикелле булырҙар.

14Кистән был халыҡтар дәһшәт таратһа,

Таң атыуға юҡ булырҙар.

Беҙҙе талаусыларҙың яҙмышы,

Беҙҙе иҙгәндәрҙең өлөшө шулай.

18

Раббының Кушты язалаясағы

18^1Куш йылғаларының аръяғына,

Бөжәк ҡанаттарының шауы яңғыраған илгә – ҡайғы!

2Диңгеҙ юлы менән, ҡамыш кәмәләрҙә,

Был ил илселәр ебәрер.

Барығыҙ, етеҙ илселәр,
Йылғалар бүлгесләгән ул илгә,
Оҙон буйлы, шыма тәнле ҡәүемгә,
Һәр тарафҡа ҡурҡыу һалған,
Сәйер телдә һөйләшкән халыҡҡа,
Көслө һәм баҫҡынсыл милләткә барығыҙ!

3Эй һеҙ, донъяны төйәк иткәндәр,

Ер йөҙөндә йәшәгәндәр!

Тауҙа әләм күтәрелгәс – күрерһегеҙ!

Борғо ҡысҡыртҡас – ишетерһегеҙ!+

4Сөнки Раббы миңә былай тине:

«Ҡояш нурынан яралған эҫе,

Ураҡ мәлендәге ысыҡ болотолай,

Торлағымдан тыныс ҡына ҡарап торасаҡмын»+.

5Йөҙөм сәскәләрен ҡойоп, емештәре тумалғас,

Уңыш өлгөргәнде көтмәйенсә,

Раббы баҡсасы бысағы менән үҫентеләрҙе ҡырҡасаҡ,

Үҫентеләр киҫеп алынасаҡ.

6Барыһы ла тауҙарҙа йыртҡыс ҡоштарға,

Ҡырағай йәнлектәргә ҡаласаҡ.

Йәйгеһен йыртҡыс ҡоштарға,

Ҡыш ҡырағай йәнлектәргә ем буласаҡ.

7Шул саҡ йылғалар бүлгесләгән ил,
Оҙон буйлы, шыма тәнле ҡәүем;
Тирә-яҡҡа ҡурҡыу һалған,
Сәйер бер телдә һөйләшкән халыҡ;
Көслө һәм баҫҡынсыл милләт
Күк ғәскәрҙәре Раббыһына бүләк килтерер.

Күк ғәскәрҙәре Раббыһының исеме төйәкләнгән урынға –

Сион тауына килтерер уны.

19

Раббының Мысырҙы язалаясағы

19^1Мысыр тураһында әүлиәлек.

Бына Раббы, еңел болотҡа ултырып, Мысырға килер.

Мысыр боттары Уның алдында ҡалтырап торор.

Ҡурҡыштан мысырҙарҙың йөрәктәре иреп төшөр+.

2«Мысыр халҡын бер-береһенә ҡаршы ҡотортам.

Туған – туғанына, дуҫ – дуҫына,

Ҡала ҡалаға ҡаршы сығасаҡ,

Батшалыҡ батшалыҡҡа һөжүм итәсәк+.

3Мысырҙарҙың рухы һыныр,

Ниәттәрен бушҡа сығарырмын.

Улар боттарға, үлгәндәрҙең рухына,

Әруахтарҙы саҡырыусыларға,

Күрәҙәселәргә кәңәш һорап барыр+.

4Мысырҙарҙы аяуһыҙ хаким ҡулына тапшырырмын.

Улар менән ҡаты бәғерле батша идара итер».

Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти+.

5Нил йылғаһының һыуҙары кәмер,
Ул һайығып, ҡороп ҡалыр,+
6Уның канауҙары һаҫыр,
Ҡушылдыҡтары һайығып кибер.
Ҡамыш менән күрән шиңер+.
7Нил тамағындағы үҫемлектәр,
Нил буйындағы баҫыуҙар ҡорор,
Елгә осоп, юҡҡа сығыр.
8Балыҡсылар ҡайғыға ҡалыр,
Һыуға ҡармаҡ ташлаусылар һыҡтап илар,
Йылғаға ау һалыусылар төшөнкөлөккә бирелер.
9Етен тылҡыусылар өмөтһөҙлөккә төшөр,
Туҡыусылар ағарынып ҡатыр.
10Етен иләүселәр хәсрәткә батыр,
Ялланып эшләүселәрҙең рухы һыныр.

11Соған ҡалаһының башлыҡтары ниндәй ахмаҡ!

Фирғәүендең аҡыллы кәңәшселәре тиле кәңәштәр бирә.

Улар нисек фирғәүенгә: «Беҙ – аҡыл эйәләре тоҡомо,

Боронғо батшалар нәҫеленән», – тип әйтергә баҙнат итә+?

12Эй фирғәүен, ҡайҙа һинең аҡыл эйәләрең?
Хәҙер инде улар һиңә әйтһен,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Мысырға ниндәй яҙмыш әҙерләгәнен белдерһен+.
13Соған башлыҡтары ахмаҡ булды;
Ноф[*] түрәләре үҙҙәрен үҙҙәре алдай;

Мысыр ҡәбиләләренең башлыҡтары Мысырҙы юлдан яҙҙырҙы+.

14Раббы уларҙың зиһенен томаланы.

Улар Мысырҙы юлынан яҙҙырҙы –

Мысыр, иҫерек һымаҡ сайҡалып,

Үҙ ҡоҫҡолоғонда тапана+.

15Һәм Мысырға бер нәмә лә ярҙам итә алмаҫ:

Баш та, ҡойроҡ та, хөрмә ботағы менән ҡамыш[*] та+.

Раббының Мысырға,

Ашшурға һәм Исраилға фатихаһы

16Ул көн Мысыр халҡы ҡатын-ҡыҙҙар кеүек ҡурҡаҡ буласаҡ. Күк ғәскәрҙәре Раббыһының үҙҙәренә ҡаршы күтәргән ҡулынан ҡурҡып, ҡалтырап торасаҡтар+. 17Йәһүҙә ере Мысырҙы дәһшәткә төшөрәсәк. Уны иҫкә төшөргән һайын, улар Күк ғәскәрҙәре Раббыһы уларға билдәләгән яҙмыштан дер ҡалтырап торасаҡ.

18Ул көндө Мысырҙа Ҡәнғән телендә[*] һөйләшкән һәм Күк ғәскәрҙәре Раббыһы исеме менән ант иткән биш ҡала буласаҡ. Уларҙың береһе Ҡояш ҡалаһы[*] тип аталасаҡ+.

19Ул көндө Мысыр уртаһында Раббы өсөн ҡорбан усағы төҙөлөр, илдең сигендә Раббы хөрмәтенә изге бағана ҡуйылыр+. 20Былар – Мысырҙа Күк ғәскәрҙәре Раббыһы тураһында билдә һәм шаһитнамә булыр. Иҙелгән халыҡ Раббыға ялбарғас, Раббы уларға ҡотҡарыусы ебәрер. Ул халыҡты яҡлар һәм азат итер. 21Раббы шулай Үҙен Мысырҙа танытр; Мысыр халҡы ла ул көн Раббыны таныр, Уға ҡорбан, саҙаҡалар килтерер, нәҙерҙәр әйтеп, уларҙы ғәмәлгә ашырыр+.

22Раббы Мысыр халҡын ҡырғын менән язалар, һуңынан шифа бирер. Халыҡ Раббыға ялбарыр һәм Раббы уларҙы сәләмәтләндерер+.

23Ул көн Мысырҙан Ашшурға оло юл булыр. Ашшурҙар – Мысырға, мысырҙар Ашшурға йөрөр. Мысыр халҡы менән Ашшур халҡы бергәләшеп Раббыға сәждә ҡылыр+.

24Ул көндө Исраил, ошо ике ил – Мысыр менән Ашшур дәрәжәһендәге ил булып, бөтә донъя уртаһында хәйер-фатиха бирә торған ергә әүерелер+. 25Күк ғәскәрҙәре Раббыһы уларға фатиха биреп: «Эй халҡым – Мысыр, ҡулдарымдың ижады – Ашшур һәм Үҙемдең биләмәм Исраил, фатихалы булығыҙ!» – тип әйтер.

20

Ишағыяһ – Мысыр менән Кушҡа киҫәтеүсе билдә

20^1Ашшур батшаһы Саргон үҙенең ғәскәр башлығын Ашдод ҡалаһына ебәрҙе. Ғәскәр башлығы барып, ул ҡаланы яулап алды+. 2Ошо мәлдә Раббы Амус улы Ишағыяһҡа:

– Бар, билеңдәге ҡыл туҡымаңды, аяғыңдағы ҡатаңды сисеп ташла, – тине. Ишағыяһ үҙенә ҡушылғанды эшләне: яланғас һәм ялан аяҡ йөрөнө+.

3Шунан Раббы былай тине:

– Ҡолом Ишағыяһтың өс йыл яланғас һәм ялан аяҡ йөрөүе Мысыр менән Куштың яҙмышын белдереүсе билдә һәм ғибрәт ул+. 4Ашшур батшаһы ла Мысыр әсирҙәрен һәм Куш тотҡондарын – йәшен-ҡартын яланғас һәм ялан аяҡ, хатта оят ерҙәрен дә ҡаплатмайынса ҡыуып алып китер һәм Мысыр хурлыҡҡа төшөр+. 5Шул сағында Кушҡа өмөт бағлаған, Мысыр менән маҡтанған кешеләрҙең ҡоттары осор һәм улар оятҡа ҡалыр. 6Ул көндә был яҡ ярҙа йәшәгәндәр: «Ашшур батшаһы ҡулынан ҡотолор өсөн беҙ ярҙам һораған, өмөт бағлағандарҙың башына нимәләр килде! Инде беҙ нисек ҡотолорбоҙ икән?» – тиерҙәр.

21

Бабилдың еңелеүе тураһында пәйғәмбәрлек

21^1Диңгеҙ буйындағы сүллек тураһында әүлиәлек.

Негевта ҡоторонған ғәрәсәт кеүек

Сүлдән, дәһшәт иленән баҫҡынсы килер+.

2Миңә ҡурҡыныс бер илаһи күренмеш булды:

Хыянатсы хыянат итә; талаусы – талай!

«Эй Ғелам, һөжүм ит!

Мадай, Бабилды ҡамауға ал!

Бабил сәбәп булған барса һыҡтауҙарға сик ҡуям!»+

3Күргәндәремдән билемә сәнсеү ҡаҙалды,
Тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ ғазап алды.
Ишеткәндәремдән ҡалтырап төштөм,
Дәһшәткә төштөм күргәндәремдән+.
4Йөрәгем бәлтерәне, бөтә тәнем ҡалтырай;
Элек эңерҙе көтөп ала торғайным,
Хәҙер ул ҡот осҡос мәлгә әүерелде.

5Табын ҡоролған,

Келәмдәр түшәлгән, ашап-эсәләр…

Тороғоҙ, эй ғәскәр башлыҡтары,

Ҡалҡандарығыҙҙы майлағыҙ!

6Сөнки бөйөк Хаким миңә былай тине:

«Бар, бер күҙәтсе ҡуй.

Нимә күрә, шуны һөйләп барһын+.

7Пар ат егелгән яу арбаларын,

Аттарға, ишәк, дөйәләргә атланған кешеләрҙе күргәс,

Ныҡ иғтибарлы, бик уяу булһын!»

8Шунда күҙәтсе ҡысҡырҙы:

«Эй бөйөк Хакимым!

Мин һәр даим күҙәтсе манараһында торам;

Көнөн-төнөн урынымдан китмәйем!+

9Бына күрәм: яу арбалары һәм һыбайлылар

Ҡушарлап-ҡушарлап килә».

Һуңынан ул:

«Бабил ҡолатылды, бәреп төшөрөлдө!

Илаһтарының һындары

Ергә төшөп, селпәрәмә килде», – тип хәбәр бирҙе+.

10Эй халҡым!

Ырҙындағы яҫмалай туҡмалған халҡым!

Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан,

Исраилдың Аллаһынан

Ишеткәндәремде һеҙгә белдерәм+.

Дума һәм Ғәрәбстан тураһында пәйғәмбәрлек

11Дума[*] тураһында әүлиәлек.

Берәү Сеғирҙан миңә ҡысҡыра:

«Эй һаҡсы, төн үтергә күпме ҡалды?

Ул ҡасанға тиклем һуҙыласаҡ?»

12Һаҡсы яуаплай:

«Таң атырға күп ҡалманы,

Ләкин төн йәнә буласаҡ.

Әгәр ҙә тағы һорарға теләһәгеҙ, кире килеп һорағыҙ».

13Ғәрәбстан тураһында әүлиәлек.

Ғәрәп шырлыҡтарында ҡунығыҙ,
Эй Дедан каруандары!
14Эй Тема ерендә йәшәүселәр,
Һыуһағандарға һыу килтерегеҙ,
Ҡасып ҡотолғандарға икмәк бирегеҙ+.
15Сөнки улар ҡылыстан ҡасалар,
Ҡындан сыҡҡан яланғас ҡылыстан,
Кирелгән йәйәнән,
Һуғыш золомонан ҡаса улар.

16Бөйөк Хаким миңә былай тине:

– Теүәл бер йыл эсендә Ҡыдарҙың бөтә даны юҡҡа сығасаҡ+. 17Уҡсыларҙың, Ҡыдар яугирҙәренең бик аҙы ғына иҫән ҡаласаҡ.

Шулай тине Исраил Аллаһы Раббы.

22

Йәрүсәлим тураһында пәйғәмбәрлек

22^1Күренмештәр үҙәнлеге тураһында әүлиәлек.

Эй ҡала халҡы, ни булды,

Бөтәгеҙ ҙә өй түбәләренә менгәнһегеҙ?

2Эй шау-шыулы, гөжләп торған ҡала!

Үлтерелгәндәрегеҙ ҡылыстан да ҡырылманы,

Һуғышта ла ҡоламаны+.

3Башлыҡтарығыҙ барыһы бергә ҡасты,

Йәйәләренән уҡ атмай ғына тотҡонлоҡҡа барып ҡапты.

Ни тиклем алыҫҡа ҡасһалар ҙа,

Бөтөнөһө лә әсирлеккә алынды.

4Шуға күрә былай тинем:

«Яңғыҙымды ғына ҡалдырығыҙ,

Әрнеп-әсенеп илайым.

Ғәзиз халҡым һәләк булған саҡта,

Мине йыуатырға маташмағыҙ»+.

5Бөйөк Хакимдың, Күк ғәскәрҙәре Раббыһының
Күренмештәр үҙәнендә
Хафа, иҙеү, сыуалыш көнө;
Диуарҙар емереләсәк,
Аһ-зарҙар тауҙарға олғашасаҡ көн килә.
6Ғеламдар, уҡ-һаҙаҡ алып,
Һуғыш арбаларында ла, һыбайлап та килә.
Ҡыйр халҡы ҡалҡандарын күтәргән!+
7Бына, һинең күркәм үҙәндәрең
Һуғыш арбалары менән тулған,

Һыбайлылар ҡала ҡапҡалары алдына килеп теҙелгән.

8Раббы Йәһүҙәне яҡлаусыһыҙ ҡалдырҙы.

Ул көндө һеҙ «Ливан урманы йорто» һарайындағы ҡоралға ышандығыҙ.

9Дауыт ҡалаһы диуарҙарында
Ярыҡтарҙың ни тиклем күплеген күрҙегеҙ,
Аҫҡы быуаға һыу йыйҙығыҙ+.
10Йәрүсәлимдәге йорттарҙы хисапланығыҙ,

Ҡала диуарын йүнәтер өсөн ҡайһы бер өйҙәрҙе емерҙегеҙ.

11Иҫке быуанан алған һыу өсөн

Ике диуар араһында бер һаҡлағыс ҡаҙынығыҙ.

Ә быны, электән үк ниәтләп,

Бойомға ашырған Алланы иҫәпкә алманығыҙ.

12Ул көндө бөйөк Хаким,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, һеҙҙе һыҡтарға,
Сәсегеҙҙе ҡырып ташлап иларға,
Ҡыл туҡымаға уранырға өндәне+.
13Ә һеҙ кәйеф-сафа ҡорҙоғоҙ.
«Иртәгә барыбер үләбеҙ,
Ашап-эсеп ҡалайыҡ», – тип,
Башмаҡ һуйҙығыҙ, һарыҡ салдығыҙ,
Ит ашап, шарап эстегеҙ+.

14Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡолағыма төшөрҙө:

«Был ғәйебегеҙ үлгәнегеҙгә тиклем ғәфү ителмәҫ!»

Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, әйтте быны.

15Бөйөк Хаким, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, былай тине:

«Бар, һарай башлығы Шевнаға бар ҙа әйт:+
16Кем һин, һинең бында ни эшең бар?
Ни хаҡың бар – бында,
Юғарыла, үҙеңә ҡәбер,
Ҡаяла төрбә уяһың+?
17Эй һин, бәндә!
Ҡара, Раббы һине бынан алып быраҡтырыр.
Ул һине ныҡлап эләктереп алыр ҙа
18Туп кеүек әүәләр, шунан
Ике ҡуллап иркен бер илгә сойорғотор.
Һин – хужаң йортон мәсхәрә иткән бәндә,

Шунда үлерһең. Күркәм яу арбаларың унда ҡалыр!

19Һине дәрәжәле вазифаңдан бушатырмын,

Ултырған урыныңдан төшөрөрмөн.

20Ул көндө Мин ҡолом Хилҡияһ улы Әлъяҡимды саҡырып алырмын+. 21Уға һинең кейемеңде кейҙерермен, биленә һинең билбауыңды быуырмын, хакимлығыңды уның ҡулына тапшырырмын.

Ул Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә һәм Йәһүҙә халҡына атай булыр. 22Дауыт йортоноң асҡысын уның яурынына һалырмын. Ул асһа – бер кем дә бикләй, бикләһә, һис берәү аса алмаҫ+. 23Уны ҡаты ергә ҡағылған ҡаҙаҡтай нығытырмын, ул нәҫеле өсөн дан тәхете булыр. 24Бөтөн нәҫеленең шөһрәте уның өҫтөндә булыр. Балаларының һәм ейәндәренең даны – сеүәтәләрҙән алып табаҡтарға тиклем барлыҡ һауыт-һаба, ҡаҙаҡҡа эленгән һымаҡ, уға эленеп торасаҡ».

25– Ә ул көндө, – ти Күк ғәскәрҙәре Раббыһы, – ҡаты урынға ҡағылған ҡаҙаҡ урынынан ҡутарылып сығасаҡ, йығыласаҡ, уға аҫылған йөк тә юҡ буласаҡ.

Был – Раббы һүҙе.

23

Раббының Тир ҡалаһын язалаясағы

23^1Тир ҡалаһы тураһында әүлиәлек.

Эй Таршиш караптары, ҡысҡырып илағыҙ!

Һеҙ Киттимдән[*] ҡайтышлай ишеткән хәбәр дөрөҫ,

Баш ҡалағыҙ емерелде, бер генә йорт та ҡалманы+.

2Шымығыҙ, яр буйҙарында йәшәүселәр!

Диңгеҙҙә йөрөгән Сидон[*] сауҙагәрҙәре һеҙҙе байытты+.

3Ҙур һыу буйлап Шихорҙан орлоҡ,

Нилдан иген килтерерҙәр ине.

Бөтөн ҡала ҡәүемдәргә баҙар булды+.

4Оял, Сидон, диңгеҙ ярындағы ҡәлғә!

Сөнки диңгеҙ һиңә әйтә:

«Мин тулғаҡ ғазабы кисермәнем, бала тапманым,

Уландар тәрбиәләмәнем,

Ҡыҙҙар үҫтермәнем».

5Тир тураһындағы хәбәр Мысырға барып ишетелһә,

Кешеләрҙең йөрәктәре һыҙланасаҡ.

6Таршишҡа күсеп китегеҙ,

Эй диңгеҙ яры буйында йәшәүселәр, ҡысҡырып илағыҙ!

7Борон замандарҙан уҡ нигеҙ һалынған,
Кешеләрен алыҫ илдәрҙә төйәкләнергә оҙатҡан,
Шатлыҡ-һөйөнөсө ташып торған
Ҡалағыҙға һеҙҙең нимә булған?
8Батшаларға таж кейҙергән Тирға
Бындай яҙмышты кем билдәләне?
Был ҡаланың сауҙагәрҙәре – шаһзада,
Эшҡыуарҙары донъяның иң хөрмәтлеләре ине.

9Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ҡабул ҡылды был ҡарарҙы:

Тирҙың күркәмлеге менән тәкәбберлеге хур булһын,

Бөтә донъяла хөрмәт ҡаҙанғандар түбәнһетелһен!

10Эй Таршиш-ҡыҙ, үҙ ереңдән ағын Нил һымаҡ үт,

Бүтән ҡаршылыҡ юҡ.
11Раббы диңгеҙ өҫтөнә ҡул һуҙҙы,
Батшалыҡтарҙы тетрәтте,
Ҡәнғән ҡәлғәләрен йығырға бойорҙо, әйтте:+
12«Эй мәсхәрә ителгән ғиффәтле Сидон-ҡыҙ,
Бүтән кәйеф-сафа ҡора алмаҫһың!
Тор, Киттимгә юллан,
Тик унда ла тынғылыҡ тапмаҫһың».

13Ана, халдейҙар иленә ҡара:

Ул халыҡ башҡа юҡ инде!

Ашшур, ҡамау манаралары ҡороп,

Уларҙың нығытмаларын емерҙе,

Илде харабаға әйләндерҙе,

Ерҙе ҡырағай хайуандарға бирҙе+.

14Үкереп илағыҙ, эй Таршиш караптары!

Сөнки һеҙ һыйынған ҡәлғә емерелде.

15Бынан һуң Тир ҡалаһы етмеш йылға, бер батшаның ғүмере оҙонлоғона, онотолор. Етмеш йыл үткәс, Тир фәхишә ҡатынға сығарылған таҡмаҡтағы һымаҡ булыр:+

16«Арфаңды ал, ҡала буйлап йөрө,
Эй һәммәһе онотҡан фәхишә!
Тырыш, матурыраҡ уйна,
Йыр артынан йыр көйлә,
Бәлки, һине иҫкә төшөрөрҙәр».

17Етмеш йыл үткәс, Раббы Тир хаҡында хәстәрлек күрер: ҡала тағы сауҙаға тотонор, донъялағы бөтә батшалыҡтар менән фәхешлек итә башлар+. 18Әммә уның сауҙанан килгән табышы тупланмаҫ һәм йыйылмаҫ, ә Раббыға бағышланыр һәм, туйғансы ашаһындар, затлы кейенһендәр өсөн, Раббы хозурында йәшәгәндәргә тотонолор.

24

Раббының донъяны хөкөм итеүе

24^1Бына Раббы, ерҙе харап итеп, бушлыҡҡа әйләндерәсәк,

Донъяның аҫтын өҫкә түңкәреп,
Унда йәшәүселәрҙе таратып ебәрәсәк+.
2Халыҡ менән ҡаһин араһында,
Ҡол менән хужаһы араһында,
Ялсы ҡатын менән хужабикә,
Һатыусы менән алыусы,
Бурыс биргән менән бурысҡа алғандың араһында
Бер ниндәй айырма ҡалмаясаҡ+.
3Ер, тотош таланып, буп-буш ҡаласаҡ,
Сөнки Раббы шулай тине.
4Донъя һарғайып көйөр,
Ер йөҙө ҡороп һулыр;
Уның ҡеүәтле заттары хәлһеҙләнер+.
5Ерҙе унда йәшәүселәр нәжесләне,
Сөнки улар ҡанундарҙы һанға һуҡманы,
Ҡағиҙәләрҙе аяҡ аҫтына һалды,
Мәңгелек килешеүҙе боҙҙо+.
6Шул сәбәптән ерҙе ҡарғыш ашай –
Унда йәшәүселәр үҙ ғәйептәренең язаһын күрә.
Юҡҡа сыға унда йәшәүселәр,
Бик аҙҙары ғына ҡотолоп ҡалыр+.

7Яңы шарап бөттө.
Йөҙөм ботаҡтары шиңде.
Элек шат йәшәгәндәр бойоҡто+.
8Дөңгөр ҡағып, күңел асыу тамам,
Уйын-көлкө килде ахырына,
Арфаның моңдары баҫылды+.
9Инде шарап эсеп йырлашмайҙар,
Хәмер әсе булып тойола.
10Емерелгән ҡала ташландыҡ ҡалған,
Йорттар бикле, унда инеп булмай.
11Шарап юҡлыҡтан урамдарҙа ҡысҡырыш,
Ҡыуаныстың әҫәре лә ҡалманы,
Донъяла шатлыҡ юҡ булды+.
12Ҡала тотош бушап ҡалған,
Ҡапҡалары емерелгән.
13Зәйтүн ағасынан емештәрен
Ҡойоу өсөн ағас нисек һелкетелһә,
Уңышын йыйғас, ҡыуаҡта
Нисә бөртөк йөҙөм ҡалһа,
Донъя халыҡтары шулай ҡалыр+.
14Һау ҡалғандар, ҡысҡырышып,
Һөйөнөс йырҙары йырлар.
Көнбайышта йәшәгәндәр
Раббы бөйөклөгөн данлар.

15Шуға күрә, көнсығышта йәшәүселәр, Раббыны данлағыҙ,

Диңгеҙ буйы, утрауҙарҙағы халыҡтар,

Исраил Аллаһы Раббының исемен ҙурлағыҙ.

16Ерҙең иң ситенән беҙ йыр ишетербеҙ:

«Хаҡлыҡ эйәһенә дан-шөһрәт!»

Тик мин: «Бөттөм! Бөттөм! Ҡайғы миңә! – тинем. –

Хыянатсылар хыянаттарын дауам итер,
Эйе, залимдар залимдарса ҡыланыр!»+
17Эй донъяла йәшәүселәр!
Алдығыҙҙа дәһшәт, тәрән соҡор һәм тоҙаҡ бар!+
18Дәһшәтле тауыштан ҡасҡан соҡорға ҡолар,
Соҡорҙан сыҡҡан тоҙаҡҡа ҡабыр.
Күк ҡабаҡтары асылыр,
Ерҙең нигеҙҙәре һелкенер+.
19Ер тотош сатнап ярылыр, тетрәр,
Донъя селпәрәмә килер.
20Иҫерек кеше һымаҡ сайҡалыр,
Аласыҡ һымаҡ һелкенер,
Гонаһтарҙың ауырлығы арҡаһында сүгер,
Ҡолар ҙа башҡаса тора алмаҫ+.

21Ул көн Раббы юғарыла – күк ғәскәрен,
Аҫта – ер йөҙөндәге батшаларҙы язалар.
22Улар барыһы ла тотҡон һымаҡ
Тәрән соҡорға тупланыр, зинданға бикләнер,
Күп дәүерҙәр үткәндән һуң, язаланыр.
23Айҙың йөҙө ҡарайыр, ҡояш оялыр,
Сөнки Күк ғәскәрҙәре Раббыһы Сион тауында,
Йәрүсәлимдә батшалыҡ итер,
Халҡының аҡһаҡалдары Уның шөһрәтен күрер+.

25

Раббыға маҡтау йыры

25^1Йә Раббы! Һин – Аллам минең!
Һине ҙурлайым, исемеңде данлайым,
Сөнки Һин әүәлдән ниәтләгән ғәжәп эштәреңде
Ифрат тоғролоҡ менән ғәмәлгә ашырҙың+.
2Сөнки Һин ҡаланы бер таш өйөмөнә,
Нығытмалы ҡаланы харабаға әйләндерҙең.
Ул ҡәлғә яттар ҡалаһы ине, юҡҡа сыҡты,
Инде мәңге ҡабат торғоҙолмаҫ+.
3Шуға ҡеүәтле халыҡтар Һине данлар,
Аяуһыҙ ҡәүемдәрҙең ҡалалары ҡурҡып торор.
4Һин ярлы өсөн – һыйыныс,
Ауыр ваҡытта фәҡиргә – ҡәлғә,
Ғәрәсәттә – ышыҡ, эҫелә күләгә булдың.
Сөнки залимдарҙың һулышы –
Диуарға ҡаҡлыҡҡан ҡойон һымаҡ+.

5Ҡоролоҡтағы томраны болот күләгәһе нисек баҫа,

Сит халыҡтарҙың ярһыуын шулай баҫтың,

Яһилдарҙың маҡтансыҡ йырҙарын томаланың.

Раббы әҙерләгән тантана

6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы был тауҙа
Бар халыҡтар өсөн затлы ризыҡтарҙан,
Затлы шараптарҙан табын ҡорор.

Унда туҡлыҡлы ризыҡтар, һөҙөлгән шарап булыр+.

7Был тауҙа бөтә халыҡтарҙың өҫтөндәге япманы,

Бар ҡәүемдәр өҫтөнә ябылған ҡорманы алып ташлар.

8Үлемде йотоп ебәргән кеүек мәңгелеккә юҡ итәсәк.

Раббы Хаким бөтә йөҙҙәрҙән һәр тамсы күҙ йәшен һөртөп аласаҡ,

Бөтә ер йөҙөндә Үҙ халҡын хурлыҡтан ҡотҡарасаҡ,

Сөнки Раббы шулай тине+.

9Ул көндө былай тиерҙәр:

«Был беҙҙең Аллабыҙ!

Беҙ Уға өмөт бағланыҡ –

Ул беҙҙе ҡотҡарҙы!

Ул Раббы, Уға инандыҡ!

Ҡотҡарғанына һөйөнөп шатланайыҡ!»+

10Раббының ҡулы был тау өҫтөндә булыр.

Моав иһә тиреҫкә тапалған һалам һымаҡ ҡалыр+.
11Ул батып барған кешеләй
Бар көсө менән сығырға маташһа ла,
Ҡулын һуҙыуҙан һис файҙа булмаҫ,
Раббы уның ғорурлығын түбәнһетер.
12Моавтың бейек диуарҙарын емереп ташлар,
Ҡолатыр ҙа саң-туҙанға әйләндерер.

26

Һөйөнөс йыры

26^1Ул көндө Йәһүҙә ерендә ошондай йыр йырланыр:

«Беҙҙең ҡалабыҙ көслө!

Раббының ҡотҡарыуы –

Уға үҙе диуар һәм нығытма.

2Асығыҙ ҡаланың ҡапҡаларын,

Тоғро ҡалған ғәҙел ҡәүем эскә инһен+.

3Һин, Раббы, рухы ныҡ булғандарға

Камил именлек бирерһең,

Сөнки улар Һиңә өмөт бағлай.

4Һеҙ Раббыға һәр саҡ инанығыҙ,

Сөнки Йәһүә[*]Алла – мәңгелек Ҡаябыҙ+.

5Ул бейектә йәшәгәндәрҙе йығыр,

Юғарылағы ҡаланы ҡолатыр.

Уны ер менән тигеҙләр, саңға батырыр.

6Ул ҡала аяҡ аҫтында ҡалыр,

Ярлы-фәҡирҙең аяғы,

Хәйерсенең табан аҫтында тапалыр».

7Тәҡүәнең юлы – тура,
Һин Уның юлын тигеҙ итәһең+.
8Ысынлап та, ҡануның буйынса йәшәп,
Йә Раббы, Һиңә өмөт бағлайбыҙ.
Һинең исемеңде иҫкә алыу –
Беҙҙең йөрәгебеҙҙең теләге.
9Төнөн йәнем Һиңә сарсай,
Рухым бар булмышым менән Һине эҙләй.
Сөнки ерҙә хөкөмөң бар саҡта
Донъяла йәшәүселәр ғәҙеллекте белер+.
10Залимға мәрхәмәт күрһәтелһә лә,
Ул ғәҙеллеккә өйрәнмәҫ.
Дөрөҫлөк хөкөм һөргән ерҙә яуызлыҡ ҡылыр,
Раббының бөйөклөгөн ул күрмәҫ.
11Йә Раббы! Яза өсөн ҡулың күтәрелгән,
Әммә яуыздар быны күрмәй.
Халҡың өсөн ашҡынып тороуыңды күрһәт,
Әйҙә улар оятҡа ҡалһындар.
Дошмандарыңа ҡаршы яҡҡан ут
Уларҙы ялмап юҡ итһен+.
12Йә Раббы! Һин беҙҙе имен ҡылаһың;
Барлыҡ ҡаҙаныштарыбыҙ – Һинең эшең+.
13Эй Раббы Аллабыҙ,
Һинән башҡа хужалар беҙгә хакимлыҡ итте,
Әммә беҙ фәҡәт Һинең исемеңде таныйбыҙ+.
14Ул хакимдар үлде, инде терелмәҫтәр;
Әруахтары ҡабат тороп сыҡмаҫ.
Сөнки Һин уларҙы язалап юҡ иттең,
Улар хаҡында хәтирәләрҙе юйҙың+.

15Һин халыҡты ишәйттең, йә Раббы,
Халыҡты күбәйтеп, Үҙеңде данланың,
Илдең барлыҡ сиктәрен киңәйттең+.
16Йә Раббы, бәләгә ҡалғас, Һине эҙләнеләр;
Язаң өҫтәрендә булған саҡта
Хәсрәтләнеп доғаларын бышылданылар.

17Тулғаҡ тотҡан ҡатын нисек ғазаплана, һыҡтай,

Беҙ ҙә хозурыңда шулай булдыҡ, Раббы!+

18Ауырға ҡалдыҡ, ғазап сиктек,

Тыуҙырғаныбыҙ ел генә булып сыҡты.

Ни донъяға еңеү килтерә алманыҡ,

Ни донъяла йәшәргә һис кемде тыуҙырманыҡ.

19Әммә Һинең үлгәндәрең тереләсәк,

Минең мәрхүмдәрем тороп аяҡҡа баҫасаҡ.

Эй һеҙ, тупраҡ аҫтында ятҡандар, уянығыҙ,

Ҡыуанышып йырлағыҙ!

Һинең ысығың – яҡтылыҡ биреүсе ысыҡ!

Ер үлеләрҙе кире ҡайтарасаҡ+.

20Эй халҡым, өйөңә ҡас, ишегеңде биклә.

Раббының асыуы күпкә түгел,

Ул үткәнсе генә йәшенеп тор+.

21Сөнки донъяла йәшәгәндәрҙе

Енәйәттәренә күрә язаларға

Бына, Раббы Үҙенең торлағынан сыға.

Шул саҡ ер үҙенә түгелгән ҡандарҙы күрһәтәсәк,

Үлтерелгәндәрҙе башҡаса йәшермәйәсәк+.

27

Исраилдың ҡотҡарылыуы

27^1Ул көн Раббы Ливъяҫанды[*], ҡасып барған йыланды,

Ливъяҫанды, борғолана-борғолана шыуышҡан йыланды,

Үҙенең аяуһыҙ, бөйөк һәм ҡеүәтле ҡылысы менән язалаясаҡ;

Диңгеҙҙәге аждаһаны үлтерәсәк+.

2Ул көндө гүзәл йөҙөм баҡсаһы өсөн йырлағыҙ+.

3«Мин Раббы – уның ҡарауылсыһы,

Уны гел һуғарып торам.

Бер кем дә зарар итмәһен тиеп,

Уны көнө-төнө һаҡлайым.

4Миндә асыу юҡ!

Ләкин ул сәнскәк менән билсән үҫтерһә,

Уға ҡаршы яу асырмын,

Тотош утта яндырырмын+.

5Иң яҡшыһы – Миндә һыйыныу эҙләһен,

Минең менән килешеп йәшәһен.

Эйе, Минең менән килешеп йәшәһен».

6Килер ваҡыт – Яҡуп нәҫеле тамыр йәйер,
Исраил үрсем бирер һәм сәскә атыр,
Ер йөҙөн емештәре менән тултырыр+.

7Раббы Үҙ халҡын уларҙың дошмандарын язалаған кеүек язаланымы ни?

Халҡын үлтергән ҡатилдар һымаҡ уны үлтерҙеме?
8Ул Үҙ халҡын былай язаланы:
Ҡыуып һөргөнгә ебәрҙе.
Көнсығыштан иҫкән көслө ел һымаҡ
Ҡеүәтле һулышы менән ситкә ҡыуҙы+.
9Боттарға ҡорбан килтергән усаҡтарын
Аҡташ һымаҡ онтап бөтһә,
Ашераға ҡуйылған ҡолғаларҙы,
Хуш еҫ төтәтеү усаҡтарын емерһә,
Гонаһынан арыныуының билдәһе шул булыр,
Яҡуп нәҫеленең ғәйебе шуның менән пакланыр+.
10Нығытмалы ҡала бушап ҡалды,
Ташландыҡ йорттар сүлдәй кешеһеҙ.
Унда тик башмаҡтар ғына утлап йөрөй,
Шунда ята, ботаҡтарҙы мөнтәп ҡорота+.
11Ботаҡтар ҡороғас, һынып төшә,
Ҡатындар ботап алып яндыра.
Был халыҡ бер нәмә лә аңламай,
Шуға Бар ҡылыусы уларҙы ҡыҙғанмай,
Яратыусы уларға мәрхәмәт күрһәтмәй+.

12Әммә шундай көндәр килә: Раббы Евфрат йылғаһынан алып Мысыр сигендәге йылғаға тиклем ашлыҡ һуғыр һәм һеҙҙе, эй Исраил балалары, бер-бер артлы бер урынға туплар. 13Ул көндө бөйөк борғо ҡысҡыртылыр; Ашшур ерендә аҙашып йөрөгәндәр, Мысырға һөрөлгәндәр, ҡайтып, Йәрүсәлимдәге изге тауҙа Раббыға сәждә ҡылыр+.

28

Самария тураһында пәйғәмбәрлек

28^1Уңдырышлы үҙән уртаһында ҡалҡып торған
Шараптан еңелгәндәрҙең ҡалаһына –
Әфраим эскеселәренең тәкәббер тажына,
Данлы гүзәллектең һулыған сәскәһенә ҡайғы!
2Бына, бөйөк Хакимдың көслө бер баһадиры бар.
Ул боҙло ҡойон, һәләкәтле ғәрәсәт кеүек,

Бар нәмәне йыуып алып киткән ташҡын һымаҡ килер.

Үҙ ҡулдары менән ул Әфраимды ергә ҡолатыр+.

3Аһ Әфраим эскеселәренең ғорур тажы,

Ана инде аяҡ аҫтында тапала!

4Уңдырышлы үҙән уртаһында ҡалҡып торған ҡала,

Данлы гүзәллектең һулыған сәскәһе

Ваҡытынан алда өлгөргән инжир һымаҡ буласаҡ.

Уны күргән бере бик тиҙ өҙөп алып йотасаҡ.

5Ул көндө Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ халҡының иҫән ҡалғандары өсөн
Гүзәллек тажы һәм шөһрәт таҡыяһы булыр.
6Хөкөм сығарыусыға Ул ғәҙеллек рухы иңдерер,
Ҡала ҡапҡалары алдында
Дошманды кире борған яугиргә ҡеүәт бирер+.

Иҫерек пәйғәмбәрҙәр тураһында пәйғәмбәрлек

7Ҡаһиндар менән пәйғәмбәрҙәр ҙә

Иҫерешеп тәнтерәкләп йөрөп ята.

Уларҙы шарап еңгән, хәмер аҡылдарын алған.

Улар күргән күренмештәр ялған,

Хөкөмдә сығарған ҡарарҙары яңылыш+.

8Өҫтәлдәрендә таҙа урын ҡалмаған,

Әшәке ҡоҫҡолоҡ менән тулған.

9Раббы пәйғәмбәре тураһында улар:

«Был әҙәм кемде өйрәтмәксе?

Кемгә өгөт бирмәксе?

Яңы ғына күкрәк һөтө имгән,

Имсәк ташлаған бәпестәргәме?

10Нимә был?

Бойороҡ өҫтөнә бойороҡ, бойороҡ өҫтөнә бойороҡ.

Өгөт өҫтөнә өгөт, өгөт өҫтөнә өгөт,

Бер аҙ бынан, бер аҙ тегенән», – тиҙәр+.

11Улай икән, Раббы был халыҡҡа

Ят телдә, аңлайышһыҙ һүҙҙәр менән өндәшер+.

12Раббы уларға: «Бында рәхәт,

Әйҙә арығандар хәл алһын,

Бында тыныс урын», – ти торғайны.

Әммә улар ишетергә теләмәне.

13Шуға Раббының һүҙҙәре улар өсөн:

«Бойороҡ өҫтөнә бойороҡ, бойороҡ өҫтөнә бойороҡ.

Өгөт өҫтөнә өгөт, өгөт өҫтөнә өгөт,

Бер аҙ бынан, бер аҙ тегенән» икән,

Йөрөмәксе булырҙар ҙа салҡан йығылып яраланырҙар;

Тоҙаҡҡа төшөп, әсирлеккә китерҙәр+.

Раббының Сионға нигеҙ ташы һалыуы

14Шуға күрә, эй һеҙ, мыҫҡыл итеп көлөүселәр,
Йәрүсәлимдә был халыҡҡа хакимлыҡ ҡылыусылар,
Раббы һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ!+
15Һеҙ былай тинегеҙ:
«Беҙ үлем менән килешеү төҙөгәнбеҙ,
Үлеләр донъяһы менән һүҙ ҡуйышҡанбыҙ.
Дәһшәтле афәт беҙгә теймәй үтәсәк,
Сөнки ялғанды үҙебеҙгә һыйыныс итеп алдыҡ,
Хәйләнең артына йәшендек».

16Шуға күрә Раббы Хаким һеҙгә былай ти:

«Бына, Мин Сионда һыналған,

Баһалап булмаҫлыҡ мөйөш ташы,

Ныҡлы нигеҙ ташы ҡуям.

Уға ышанған һис кем ҡаушап төшмәҫ+.

17Ғәҙеллекте – үлсәм бауы,

Дөрөҫлөктө ҡурғаш аҫма итәм.

Ялғанды – һыйынысығыҙҙы – боҙ һуғыр,

Йәшенгән урынығыҙҙы һыу йыуып алып китер+.

18Үлем менән килешеүегеҙ боҙолор,

Үлектәр донъяһы менән ҡуйышҡан һүҙегеҙ емерелер.

Һәләкәтле ташҡын аша үтер, һеҙҙе бәреп йығыр:

19Һәр көн иртән, көндөҙ ҙә, төндә лә

Был ташҡын һеҙҙе йыуып алып китер.

Был хәбәрҙе аңлағас, ҡотоғоҙ осасаҡ!»

20Түшәгегеҙ һуҙылып ятырға ҡыҫҡа,

Ураныр өсөн юрғанығыҙ тар булыр.

21Сөнки Раббы Перасим тауындағылай[*] ҡалҡыр,

Ғивғон үҙәнендәге шикелле[*] ярһыр.

Ул Үҙ эшен, сәйер эшен тормошҡа ашырыр,

Уның ғәмәле хайран ҡалдырыр+.

22Шуға күрә хурлауҙан туҡтағыҙ,

Юғиһә бығауҙарығыҙ ауырыраҡ булыр.

Сөнки бөйөк Хакимдан – Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан –

Бөтөн илгә янаған һәләкәт тураһында белдем+.

Игенсе тураһында ҡисса

23Тауышыма ҡолаҡ һалығыҙ, әйткәнемде ишетегеҙ.

Һөйләгәнемде диҡҡәт менән тыңлағыҙ!

24Сәсеү мәлендә игенсе

Баҫыуҙы туҡтауһыҙ һөрә,

Тырмата, йомшарта ғынамы?

25Юҡ, ул, ерҙе тигеҙләгәс, ҡара үлән[*], аҡ әнис орлоҡтары һибә,

Бойҙай, тары сәсә, арпаны бер урынға,

Борайҙы эргәһенә ултырта.

26Ул шулай эшләргә кәрәклеген белә,

Сөнки уны Алла өйрәтә.

27Ҡара үләнде ашлыҡ һуҡҡыс менән төймәйҙәр,

Әнисте арба тәгәрмәсе менән һуҡмайҙар.

Ҡара үләнде лә, әнисте лә таяҡ менән һуғалар.

28Ашлыҡты һуғалар, әммә гел генә һуғып тормайҙар.

Өҫтөнән һуҡҡыс тағылған атты йөрөтәләр, әммә иҙмәйҙәр.

29Был ғәжәйеп белем Күк ғәскәрҙәре Раббыһынан килә,

Уның кәңәштәре хайран, аҡылы бөйөк!+

29

Дауыт ҡалаһына ҡайғы!

29^1«Эй Ариил[*], Ариил,

Дауыт туплам ҡорған ҡала, башыңа – ҡайғы!

Йылға йыл өҫтәлһен,

Байрамдарың ҡабатланып торһон+.

2Әммә Ариилды ҡыҫынҡылыҡҡа төшөрәм,

Ул зар илар, үкһер-һыҡтар.

Ул Минең өсөн ҡорбан усағы булыр.

3Һине һәр яҡтан ҡамап алырмын,

Әйләнәңә күҙәтеү манаралары ҡорормон,

Убалар торғоҙормон+.

4Түбәнһетелеп ергә ауырһың, шунан һөйләшерһең,

Саң-туҙан араһынан тауышың ишетелер,
Тауышың өрәк тауышы һымаҡ ер аҫтынан,
Һүҙҙәрең бышылдау булып тупраҡ эсенән сығыр».

5Әммә һанһыҙ дошмандарың саң-туҙан,
Яуыз сиреүҙәре елгә осҡан кәбәк кеүек булыр.
Көтмәгәндә, күҙ асып йомған арала
6Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Күк күкрәтеп, ер тетрәтеп, гөрһөлдәтеп,
Дауыл һәм ҡойон уйнатып,
Ялмап йотор ялҡын менән һинең яныңа килер+.

7Шул саҡ Ариилға ҡаршы һуғышҡан күп һанлы ҡәүем,

Уны һәм ҡәлғәһен ҡамағандарҙың һәммәһе,
Уға золом килтергәндәр бары бер төш,
Төнгө һаташыу һымаҡ юҡ булыр+.

8Сион тауына ҡаршы һуғышҡан күмәк халыҡтар өйөрө

Төшөндә ашағанын күреп, ас уянған,
Йоҡола һыуһын ҡандырғанын күреп,
Сарсап килеп торған кеше кеүек булыр.

9Шаҡ ҡатығыҙ, аптырағыҙ,
Күҙегеҙҙе һуҡырайтығыҙ, күрмәһен.
Шарап эсмәйенсә иҫерегеҙ,
Хәмер эсмәгән килеш тәнтерәкләгеҙ+.
10Сөнки Раббы һеҙгә тәрән йоҡо күндерҙе,
Күҙегеҙҙе йомдорҙо, эй пәйғәмбәрҙәр;
Аңығыҙҙы томаланы, эй әүлиәләр+.

11Бөтә күренмештәр һеҙҙең өсөн
Мөһөрләнгән бер китап һүҙҙәре һымаҡ булды.
Уҡый белгән кешегә биреп: «Уҡы», – тиһәң,

«Уҡый алмайым, сөнки ул мөһөрләнгән», – тип яуаплар+.

12Әгәр китапты наҙанға биреп: «Уҡы», – тиһәң,

«Мин уҡый белмәйем», – тип яуап ҡайтарыр.

13Бөйөк Хаким былай ти:

«Был халыҡ Мине тик теле менән хөрмәт итә,

Яныма килеүе һүҙҙә генә.

Әммә күңелдәре Минән алыҫ.

Уларҙың Минән ҡурҡыуы

Кешеләрҙән өйрәнгән ҡағиҙәләр арҡаһында ғына+.

14Шуға күрә Мин дә был халыҡҡа

Яңы мөғжизә, шаҡ ҡатырлыҡ хикмәт ҡылырмын.

Аҡыл эйәләренең аҡылы юҡҡа сығыр,

Зиһенлеләрҙең зиһене бөтөр»+.

15Ниәттәрен Раббыға күрһәтмәҫ өсөн

Тәрәнгә йәшеренгәндәрҙең башына ҡайғы!

Ҡараңғылыҡта эш иткән был бәндәләр:

«Беҙҙе кем күрер ҙә кем белер?» – тип әйтер+.

16Был ни тиклем аҡылһыҙлыҡ!

Көршәксе балсыҡ менән бер булырмы?

Әйбер үҙен яһаусы хаҡында:

«Мине ул эшләмәне!» – тип әйтерме?

Сүлмәк үҙен яһаған һөнәрсе тураһында:

«Ул бер нәмә лә аңламай», – тиерме+?

Исраилдың өмөтлө киләсәге

17Ливан тиҙ арала уңдырышлы баҫыуға,
Уңдырышлы баҫыу иһә урманға әүерелмәҫме?
18Ул көн һаңғырауҙар китап һүҙен ишетер,
Һуҡырҙар ҡуйы ҡараңғылыҡтан күрә башлар+.
19Фәҡирҙәр Раббыла ҡыуаныс табыр,
Исраилдың Изгеһе хаҡында уйлап,
Ярлы-мохтаждар шатланыр+.
20Сөнки рәхимһеҙҙәрҙең ахыры килер,
Хурлаусылар юҡҡа сығыр,
Яуызлыҡ ҡылырға әҙер торғандар ҡырылыр.
21Ундайҙар кешеләргә яла яғалар,

Ҡала ҡапҡаһы төбөндә хөкөмдарҙарға тоҙаҡ ҡоралар,

Ғәйепһеҙҙе ғәҙел хөкөмдән мәхрүм итәләр+.

22Шуға күрә Ибраһимды йолоп алған Раббы
Яҡуп нәҫеленә былай тиер:
«Яҡуп башҡаса оятҡа ҡалмаҫ,
Уға инде ағарынырға тура килмәҫ+.
23Үҙ янында балаларын –
Минең ижад емешемде күргәс,
Исемемде изге тип хөрмәтләр,
Эйе, Яҡуп Изгеһенең изгелеген таныр,
Исраилдың Аллаһы алдында ҡалтырап торор.
24Рухтары аҙашҡандарға шул саҡ аҡыл керер,
Зарланғандар өгөт-нәсихәт алыр».

30

Мысыр түгел, Раббы ҡотҡара

30^1«Был башбаштаҡ нәҫелгә ҡайғы! – тип белдерә Раббы, –

Минең ниәттәрҙе түгел, үҙҙәренекен тормошҡа ашыралар.

Рухыма тап килмәгән килешеүҙәр төҙөйҙәр,
Гонаһ өҫтөнә гонаһ өйәләр.
2Ризалығымды һорамайынса,
Фирғәүендән яҡлау эҙләп,

Мысыр күләгәһенә һыйынмаҡ булып, Мысырға баралар+.

3Әммә фирғәүендең яҡлауы уларға хурлыҡ,
Мысыр күләгәһенә һыйыныу оят килтерер+.
4Башлыҡтарының Соғанға,

Илселәренең Ханесҡа[*] барып етеүенә ҡарамаҫтан,+

5Үҙҙәренә файҙаһы теймәгән халыҡ арҡаһында оятҡа ҡалырҙар.

Был халыҡтың ни ярҙамы, ни файҙаһы булмаҫ,

Бары оятҡа һәм мәсхәрәгә ҡаласаҡтар»+.

6Негев хайуандары тураһында әүлиәлек.

«Инә һәм ата арыҫландар,

Ҡара йыландар һәм ҡанатлы йыландар төйәк иткән

Ҡырағай һәм ҡурҡыныс ерҙәрҙән уҙырҙар.
Байлыҡтарын – ишәктәрҙең арҡаһына,
Хазиналарын дөйәләрҙең үркәсенә йөкләп,

Үҙҙәренә ярҙам итә алмаҫ халыҡҡа алып барырҙар.

7Мысыр ярҙамынан файҙа сыҡмаҫ, бушҡа булыр.

Шуға күрә Мин Мысырҙы:

„Шым ғына ултырған Раһав[*]“ тип атаным»+.

8Раббы миңә әйтте:

– Инде бар, әйткәндәремде

Таҡтаташҡа сүке, төргәк китапҡа яҙ.

Улар киләсәк ваҡыттар өсөн

Мәңгелеккә шаһитнамә булып ҡалһын+.

9Улар фетнәсел халыҡ, алдаҡсы балалар!

Раббы ҡанунына ҡолаҡ һалырға

Теләмәгән балалар улар.

10Улар әүлиәләргә:

«Инде күренмештәр күрмәгеҙ», – тиҙәр.

Улар пәйғәмбәрҙәргә:

«Беҙгә дөрөҫ күренмештәр кәрәкмәй,

Ишеткебеҙ килгәнде генә һөйләгеҙ.

Уйҙырма күренмештәр генә еткерегеҙ, – тиҙәр, –+

11Был юлдан ҡайырылығыҙ,
Һуҡмаҡтан ситкә сығығыҙ,
Исраилдың Изгеһен иҫебеҙгә төшөрмәгеҙ».

12Шуға күрә Исраилдың Изгеһе былай ти:

«Һеҙ Минең һүҙҙәремде кире ҡаҡтығыҙ,

Золомға, ялғанға өмөтләнеп, шуларға таяндығыҙ.

13Шулай булғас, был гонаһ һеҙҙең өсөн

Бейек диуарҙағы ярыҡ һымаҡ булыр.

Диуар бер мәл күҙ асып йомған арала ишелеп төшөр+.

14Селпәрәмә ярылған балсыҡ сүлмәктән – ярсык,

Усаҡтан – ҡуҙ,

Быуанан һыу һоҫоп алырҙай киҫәк ҡалмаған һымаҡ,

Был диуар ҙа шулай онталыр»+.

15Раббы Хаким, Исраилдың Изгеһе былай ти:

«Миңә ҡайтып тыныс йәшәһәгеҙ, ҡотолорһоғоҙ;

Һеҙҙең көсөгөҙ – тыныслыҡта һәм өмөттә.

Тик быны эшләргә теләмәйһегеҙ.

16„Юҡ, беҙ ат менеп ҡасабыҙ!“ – тинегеҙ, –

Ярай, улай булғас, ҡасырһығыҙ.

„Етеҙ аттарға менеп сабырбыҙ!“ – тинегеҙ.

Ярай, һеҙҙе баҫтырыусылар ҙа етеҙ булыр.

17Бер кеше янаһа, мең кеше ҡасыр,

Биш кеше янаһа, бөтөнөгөҙ ҡасыр;

Ә тере ҡалғандар тау башындағы ҡолға,

Түбәләстәге байраҡ һымаҡ яңғыҙ ҡалыр»+.

18Әммә Раббы һеҙгә мәрхәмәт күрһәтер өсөн көтә,

Ул тағы һеҙгә рәхимле булырға әҙер,
Сөнки Раббы – ғәҙел Алла:
Уға өмөт бағлағандар ниндәй бәхетле!+
19Эй Йәрүсәлимдә йәшәүселәр, Сион халҡы,
Һеҙ башҡа иламаҫһығыҙ!

Һыҡтаған сағығыҙҙа Ул һеҙгә мәрхәмәтен мотлаҡ ҡылыр.

Тауышығыҙҙы ишетеү менән яуап бирер.

20Бөйөк Хаким һеҙгә хәсрәт икмәге ашатһа ла,

Ғазап һыуы эсерһә лә,

Ул – Остазығыҙ – инде һеҙҙән йәшеренмәҫ,

Остазығыҙҙы үҙ күҙегеҙ менән күрерһегеҙ.

21Уңға йәки һулға тайшанғанда артығыҙҙан:

«Юл бында, ошо юлдан барығыҙ», – тигән тауышты ишетерһегеҙ.

22Шул саҡ көмөш ялатылған боттарығыҙҙы,
Алтын йүгертелгән һындарығыҙҙы
Ерәнгес тип табырһығыҙ,
Уларҙы нәжес тип ташларһығыҙ,
«Юғал күҙ алдынан!» – тиерһегеҙ+.

23Раббы тупраҡҡа сәскән орлоғоғоҙға ямғыр бирер.

Ер уңышы мул һәм бәрәкәтле булыр.

Ул көн малдарығыҙ иркен болондарҙа утлап йөрөр+.

24Тупраҡ эшкәрткән үгеҙ-ишәктәрегеҙ
Һәнәк-көрәк менән елгәрелгән,
Тоҙ һибелгән ем ашар.

25Ошо көндө, оло ҡырылыш, манаралар ҡолаған көндө,

Һәр тауҙан, һәр бер түбәнән
Шишмәләр, ташҡын һыуҙар ағып төшөр+.
26Ай ҡояш һымаҡ нур сәсер,
Ә ҡояш, ете көн яҡтыһылай,
Ете тапҡырға яҡтыраҡ яныр.
Раббы Үҙ халҡының яраларын бәйләгән,

Үҙе һалған йәрәхәттәрҙе уңалтҡан көндө шулай булыр+.

Раббының Ашшурҙы язалаясағы

27Ҡара, Раббының исеме йыраҡтан килә!

Асыуы дөрләп яна, ялҡыны көслө,

Ауыҙынан нәфрәт эркелә,

Ә теле – гүйә бар нәмәне ялмап юҡ иткән ут+.

28Һулышы – ярҙарынан сыҡҡан ташҡын кеүек,

Һыуы кешенең боғаҙына етә.

Ул ҡәүемдәрҙе иләктән үткәрер, яраҡһыҙҙарын айырыр.

Халыҡтарҙың ауыҙына юлдан яҙҙырыусы ауыҙлыҡ кейҙерер+.

29Ә һеҙ изге байрам кисендәге кеүек йырларһығыҙ.

Раббы тауына, Исраилдың Ҡаяһына табан,
Һыбыҙғы уйнатып сыҡҡан һымаҡ,
Бөтә йөрәктән шатланырһығыҙ+.

30Шул сағында Раббы ҡеүәтле тауышын яңғыратыр,

Көслө асыу менән, бар нәмәне ялмар ут ялҡынында,

Дауылда, ташҡында һәм таш яуғанда
Күтәрелгән ҡулының көсөн күрһәтер+.
31Раббы тауышынан Ашшур ҡурҡып ҡалыр,
Раббының таяғынан туҡмалыр.
32Раббының уларға яза таяғы менән һәр һуҡҡаны
Дөңгөр һәм арфа ауаздары тарафынан оҙатылыр.
Шулай Ул Ашшурға ҡаршы ҡул күтәрер –
Улар менән һуғышыр.
33Тофеҫ[*] инде күптән әҙерләнгән,
Батшаны ҡабул итер өсөн ул әҙер тора.
Ул ер тәрәнәйтелде һәм киңәйтелде;
Усағында утыны менән ҡуҙы күп;
Раббының һулышы көкөрт ағымы кеүек
Уны ялҡынландырып ебәрер+.

31

Мысырға өмөтләнеүселәргә ҡайғы

31^1Ярҙам һорап, Мысырға барғандарҙың башына ҡайғы!

Аттарға өмөтләнәләр,
Яу арбаларының күплегенә,
Һыбайлыларҙың көсөнә ышаналар.
Ә ҡараштарын Исраилдың Изгеһенә йүнәлтмәйҙәр,
Раббыны эҙләмәйҙәр!+
2Әммә бит Раббы камил аҡылға эйә!
Ул бәлә күндерер, Үҙ һүҙенән кире ҡайтмаҫ.
Яуызлыҡ ҡылған нәҫелгә,

Яман бәндәләргә ярҙам иткәндәргә ҡаршы күтәрелер.

3Мысырҙар бит Алла түгел, бары кеше,
Аттары ла рухтан түгел, тик тән генә.
Раббы ҡулын күтәргән сағында
Ярҙамға килгән абыныр,
Ярҙам алғаны йығылыр,
Һәммәһе бер юлы һәләк булыр+.

Раббының Йәрүсәлимде яҡлаясағы

4Раббы миңә былай тине:

«Табышы өҫтөндә ырылдаған арыҫлан, йәш арыҫлан,

Күпме генә көтөүсе йыйылһа ла,
Уларҙың тауышынан ҡурҡырмы?
Аҡырыуға иғтибар итерме?
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы ла шулай булыр,
Сион тауына, ошо ҡалҡыулыҡҡа
Ҡотҡарыр өсөн һуғышырға төшөр+.
5Күк ғәскәрҙәре Раббыһы
Үҙ балаларын ҡайғыртып,
Улар өҫтөндә кәйелгән ҡош һымаҡ,
Йәрүсәлимде ҡурсалар, һаҡлар,
Яҡлар һәм ҡотҡарып ҡалыр»+.

6Эй Исраил халҡы,

Үҙегеҙ ныҡышып ҡарышҡан Раббыға кире ҡайтығыҙ!

7Ул көндө һәммәгеҙ ҙә, енәйәтсел ҡулығыҙ менән яһаған

Алтын-көмөш боттарығыҙҙан баш тартып, бырғаясаҡһығыҙ+.

8«Ашшурҙар ҡылыстан һәләк булыр,
Әммә кеше ҡулындағы ҡылыстан түгел.
Улар ҡылыстан үткәреләсәк,
Ләкин был кеше ҡулындағы ҡылыс булмаясаҡ.
Ашшурҙар ҡылыстан ҡасыр;
Йәш егеттәре ҡоллоҡҡа төшөр+.
9Ашшурҙың һөйәлгән ҡаяһы[*] ҡурҡып ҡасыр,

Түрәләре байраҡтарын ташлап, хәүефкә батыр», – тип,

Уты – Сионда,

Усағы Йәрүсәлимдә булған Раббы белдерә быны+.

32

Хаҡлыҡ һәм ғәҙеллек батшалығы

32^1Шулай булыр: батша хаҡлыҡта хакимлыҡ ҡылыр,

Түрәләр ғәҙеллек менән етәкселек итер+.
2Һәр береһе елдән ышыҡ,
Көслө ямғырҙа ҡыуыш, сүлдәге шишмә,
Ҡороп-кипкән ерҙә күләгә булған
Бейек ҡая һымаҡ торор+.
3Шул саҡ күргәндәрҙең күҙе томаланмаҫ,
Ишеткәндәрҙең ҡолағы тыңлар+.
4Томаланған зиһен асылып китер,
Тотлоҡҡандар еңел һәм асыҡ һөйләшер.
5Инде ахмаҡты – арҙаҡлы,
Ҡәбәхәтте хөрмәтле тимәҫтәр.
6Сөнки ахмаҡ алйотлоҡ һөйләй,
Күңеле яуызлыҡты үҙ итә,
Иманһыҙ эштәр ҡыла,
Раббы хаҡында ялған тарата,
Астарҙың ризығын тартып ала,
Сарсағанды һыуһыҙ ҡалдыра+.
7Ҡәбәхәттең ҡылған ғәмәлдәре яман:
Ярлының дәғүәһе хаҡ булһа ла,
Уны ялғанлап юҡ итер өсөн тоҙаҡ ҡорор.
8Выжданлының ниәте лә ғәҙел,
Арҙаҡлы эштәре менән ул ныҡ торор.

Хөкөм һәм ҡотҡарыу

9Эй вайымһыҙ йәшәгән ҡатындар,
Тороғоҙ, тауышыма ҡолаҡ һалығыҙ!
Эй ғәмһеҙ ҡыҙҙар, әйткән һүҙемде тыңлағыҙ!+
10Бер йылдан саҡ ҡына күберәк үткәс,
Ҡотоғоҙ осасаҡ, ҡайғыһыҙҙар!
Сөнки йөҙөм йыйыу мәле етмәҫ,
Емеш-еләктең уңышы булмаҫ.
11Эй ғәмһеҙҙәр, тетрәнегеҙ!
Вайымһыҙҙар, дер ҡалтырап тороғоҙ!
Кейемдәрегеҙҙе сисеп ташлап,
Тупаҫ туҡымаға уранығыҙ.
12-13Гүзәл баҫыуҙарҙы,
Мул емешле йөҙөм баҡсаларын,
Халҡымдың ерен ҡыҙғанып әрнегеҙ,
Ул ерҙә сәнскәк менән билсән генә үҫәсәк,
Шат ҡаланың бәхетле өйҙәре өсөн илағыҙ!+
14Сөнки зиннәтле һарай – ташландыҡ,
Шаулы ҡала буп-буш булып ҡалыр.
Күҙәтеү манаралары торған ҡалҡыулыҡтар
Ҡырағай ишәктәр гиҙгән,
Көтөүҙәр утлаған ергә әйләнәсәк.
15Былар юғарынан өҫтөбөҙгә
Рух түгелгәнгәсә дауам итер.
Артабан сүл – емеш баҡсаһына,
Баҡса булған ерҙәр урманға әйләнер+.
16Ул саҡта был сүлдә ғәҙеллек урынлашыр,
Хаҡлыҡ уңдырышлы тупраҡта төйәкләнер.
17Хаҡлыҡтың емеше – именлек,

Нәтижәһе мәңгелек тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек булыр.

18Халҡым именлек тулы өйҙәрҙә,
Хәүефһеҙ, рәхәт ерҙәрҙә йәшәр.
19Урмандарға боҙ-борсаҡ яуһа ла,
Ҡала ер менән тигеҙләнһә лә,+
20Бәхет һеҙҙе ташлап китмәҫ:
Һуғарыулы ерҙә иген игерһегеҙ,
Үгеҙ һәм ишәктәрегеҙҙе утлауға ебәрерһегеҙ.

33

Афәт һәм унан ҡотолоу

33^1Эй әлегә емерелеү белмәгән емереүсе!

Хыянатҡа тарымаған хыянатсы!

Ҡайғы һиңә!

Һин емереүҙән туҡтағас, үҙеңде емерәсәктәр;

Хыянат ҡылып бөткәс, һиңә хыянат итерҙәр+.

2Йә Раббы! Һин беҙгә мәрхәмәтле бул,
Сөнки бөтә өмөтөбөҙ Һиндә.
Һәр иртә беҙҙең ҡеүәтебеҙ бул,
Ауыр саҡта ҡотҡарыусыбыҙ бул!
3Ҡөҙрәтле күкрәүеңдән халыҡтар ҡасыр;

Һин ҡалҡҡанда, ҡәүемдәр тырым-тырағай һибелер.

4Ҡарышлауыҡтар баҫыуҙы нисек талаһа,

Эй ҡәүемдәр, яумалығыҙ шулай таланыр.

Байлығығыҙ өҫтөнә саранча өйөрө һымаҡ ташланырҙар+.

5Раббы бөтә нәмәнән дә юғарыраҡ,

Сөнки Ул күктәрҙе төйәк иткән.

Ул Сионда ғәҙеллек, хаҡлыҡ урынлаштырыр+.

6Ул – тормошоғоҙҙоң ышаныслы нигеҙе.

Ҡотҡарыусы, аҡыл һәм белемдең мул инеше;

Раббынан ҡурҡыу – һеҙҙең хазина.

7Ана, хатта ҡаһармандар урамда ярҙам һорап ҡысҡыра,

Тыныслыҡ илселәре әсе йәш түгә+.

8Оло юлдар бушап ҡалды; сәфәр ҡылыусы юҡ.

Килешеү боҙолдо, шаһиттар кире ҡағылды,

Кешенең баһаһы бөттө+.

9Ер иңрәй һәм кибә;

Ливан оялышынан һулыған;

Шарон тигеҙлеге сүлгә оҡшап ҡалды,

Башан менән Кармәлдең япраҡтары ҡойолған+.

Раббының халыҡтарҙы иҫкәртеүе

10«Хәҙер ҡуҙғалам, – ти Раббы, –

Инде урынымдан торам, юғарыға күтәреләм+.

11Ҡороған үләнгә йөклө булып, һалам тыуҙыраһығыҙ;

Һеҙҙең һулышығыҙ – ут, үҙегеҙҙе ялмап йотор.

12Халыҡтар янып көл булыр,

Ҡырҡып ташланған сәнскәк һымаҡ, яндырылыр+.

13Эй алыҫтағылар, ҡылған эштәремде ишетегеҙ;

Эй яҡында йәшәгәндәр, Минең көсөмдө белегеҙ!»

14Сиондағы гонаһлыларҙың ҡото осто,

Аллаһыҙҙар ҡалтырауға төштө:

«Ялмап йотҡан ут эсендә кемебеҙ һуң тере ҡалыр?

Мәңге һүнмәҫ ялҡын эргәһендә кемебеҙ йәшәй алыр?»+

15Хаҡ юлдан йөрөп, дөрөҫ һөйләгән,

Кешеләрҙе йәберләмәгән, табыш артынан ҡыумаған,

Ҡулдарын ришүәттән йыраҡ тотҡан,
Ҡанға һыуһағандарҙы тыңламай ҡолағын тыҡҡан,
Яуыз эштәрҙән йөҙ борған –+
16Шул кеше бейектә йәшәр;
Ҡаяларҙағы ҡәлғәләр уның ышығы булыр;
Икмәкһеҙ ҡалмаҫ, һыуға зарыҡмаҫ.

Раббы – беҙҙең батшабыҙ

17Күҙҙәрең батшаны бөтә күркәмлегендә күрер,

Ҡарашың осһоҙ-ҡырыйһыҙ илде байҡар.

18Элекке ҡурҡыуҙарыңды хәтергә төшөрөп:

«Иҫәп-хисап алып барған кеше ҡайҙа хәҙер?

Ҡайҙа яһаҡты үлсәгән?

Манараларҙы һанаған әҙәм ҡайҙа?» – тип әйтәсәкһең.

19Аңлайышһыҙ, ят телдә һөйләшкән,

Телмәрҙәре һис ҡолаҡҡа ятмаған

Тәкәббер халыҡты башҡаса күрмәҫһең+.

20Байрамдарыбыҙ ҡалаһы Сионға баҡ!

Күҙҙәрең – Йәрүсәлимде,

Именлек йортон, ҡаҡшамаҫ сатырҙы күрер.

Уның ҡаҙыҡтары һис тә ҡуптарылмаҫ,

Кирге бауҙары һис бер өҙөлмәҫ.

21Дөрөҫ, унда – киң йылғалар, инештәр илендә –

Ҡөҙрәтле Раббы беҙҙең менән булыр.

Унда ишкәкле кәмәләр инмәйәсәк,

Ҙур караптар үтә алмаясаҡ.

22Сөнки Раббы – Хөкөмдарыбыҙ;

Ҡанундарыбыҙҙы биреүсе – Раббы,

Батшабыҙ – Раббы, беҙҙе Ул ҡотҡарасаҡ!

23Кәмәләреңдең бауы бушаны,

Мачталарҙы тота алманы,

Елкәндәре асылманы.

Шул саҡта бик оло яумал бүлгеләнер,

Хатта аҡһаҡтар ҙа талаусыларға ҡушылыр.

24Сионда төйәкләнгән бер кем дә:

«Мин ауырыйым!» – тип әйтмәҫ.

Унда йәшәгән халыҡтың ғәйебе ғәфү ителер.

34

Раббының ҡәүемдәрҙе язалаясағы

34^1Эй ҡәүемдәр, яҡын килегеҙ, тыңлағыҙ!
Эй халыҡтар, ҡолаҡ һалығыҙ!
Тыңлаһын ер һәм ундағы бөтә нәмә,
Донъя һәм унда тыуғандар!+
2Раббы бөтә ҡәүемдәргә асыуланды.
Уларҙың ғәскәрҙәренә ҡаршы ажарланды.
Уларҙы тотошлай һәләк ҡылыр,
Ҡырылышҡа дусар итер.
3Үлтерелгәндәр күмелмәй ятып ҡалыр,
Мәйеттәрҙән һаҫыҡ еҫ таралыр,
Тауҙар уларҙың ҡанынан ебеп ағыр+.
4Барлыҡ күк есемдәре сереп бөтөр,
Күк йөҙө төргәк кеүек төрөлөр;
Йондоҙҙар йөҙөм япрағы,
Шиңгән инжир япрағы һымаҡ ҡойолор+.

5«Ҡылысым күктә ҡан эсеп туйҙы,
Инде Эдомдың өҫтөнә,
Мин тотош юҡ итергә ҡарар ҡылған
Халыҡтың өҫтөнә төшә», – ти Раббы+.
6Раббының ҡылысы – ҡанға,
Ҡуй һәм кәзә тәкәләре ҡанына туйынды.

Эс майына, һарыҡ тәкәләренең бөйөр майына буялды.

Сөнки Раббы Босрала ҡорбан килтерә,
Эдомда оло ҡырылыш бара+.
7Улар менән бергә ҡырағай үгеҙҙәр,
Башмаҡтар, көслө буғалар йығыласаҡ,
Тупраҡ ҡанға туйынасаҡ,
Ер май менән ашланасаҡ+.
8Сөнки Раббының үс алыу көнө,
Сиондың ҡонон ҡайтарыу йылы буласаҡ+.
9Эдом йылғалары ыҫмалаға,
Тупрағы көкөрткә әйләнәсәк,
Илдең һәр тарафы янып торған ыҫмала буласаҡ+.
10Ул көнөн дә, төнөн дә һүнмәйәсәк,
Һәр ваҡыт төтәп торасаҡ.
Ил быуындан-быуынға буп-буш ҡалыр,
Быуаттар буйы унан бер кем дә үтмәҫ+.
11Унда берғаҙан менән терпе хужа булыр;
Өкө менән ҡоҙғон төйәкләнер;
Раббы уның өҫтөнән бөлгөнлөк ебе һуҙыр,
Ҡыйралыш ауыртмағы менән үлсәр+.
12Унда батша итеп иғлан итерлек
Бер генә затлы кеше лә ҡалмаҫ,
Бөтә етәкселәренең ахыры етер.
13Һарайҙарын сәнскәк ҡыуаҡ баҫыр,
Ҡәлғәләрендә дегәнәк менән кесерткән үҫер.
Унда сүл бүреләренең төйәге,
Дөйәғоштарҙың торлағы булыр+.

14Ҡырағай бесәйҙәр менән һыртландар унда осрашыр,

Тәкәләр бер-береһенә тауыш бирер,

Төн эйәләре унда ял итеп рәхәтлек табыр+.

15Ябалаҡтар оя ҡороп йомортҡа һалыр,

Күләгә аҫтында бала сығарыр.

Төйлөгәндәр парлашып йыйылыр+.

16Раббының китабынан табып уҡығыҙ:

Ошоларҙың береһе лә килмәй ҡалмаҫ,

Һәр йәнлек үҙенең ишен табыр.

Сөнки был әмер Раббының ауыҙынан сыҡты,

Уның рухы уларҙы бергә йыйыр.

17Раббы Үҙе улар өсөн йәрәбә ташланы,

Үлсәү бауы менән үлсәп өлөш бүлде.

Улар был ергә мәңгегә хужа булыр,

Быуындан-быуынға шунда йәшәр.

35

Сәскә атҡан сүл һәм мөҡәддәс юл

35^1Сүллек менән ҡоро тупраҡ һөйөнөр,

Дала шатланыр, нәркәстәй сәскәләнер.

2Һәр тирә-яҡ күкрәп сәскә атыр,

Шатланып тантана итер.

Уға Ливандың даны,

Кармәл менән Шарондың күркәмлеге бирелер.

Һәммәһе Раббының шөһрәтен,

Аллабыҙҙың ғиззәтен күрер+.

3Хәлһеҙ ҡулдарға ҡеүәт бирегеҙ,

Ҡалтыранған тубыҡтарҙы нығытығыҙ+.

4Ҡурҡаҡ йөрәклеләргә әйтегеҙ:

«Ҡыйыу булығыҙ, ҡурҡмағыҙ!

Бына һеҙҙең Аллағыҙ,

Үс алыр, ҡон ҡайтарыр өсөн килә.

Килер ҙә һеҙҙе ҡотҡарыр»+.

5Ул саҡта һуҡырҙарҙың күҙҙәре,
Һаңғырауҙарҙың ҡолаҡтары асылыр+.
6Аҡһаҡтар болан һымаҡ һикереп торор,
Телһеҙ шатлыҡтан йырлап ебәрер,
Сөнки сүлдә шишмәләр атылыр,
Далала йылғалар аға башлар+.
7Ҡыҙған ҡом быуаға,
Сарсаған тупраҡ шишмәгә әйләнер.
Сүл бүреләре йәшәгән урындарҙы
Ҡамыш менән күрән баҫыр.

8Ул урындан оло бер юл үтер,
Ул юл Мөҡәддәс юл тип аталыр.
Нәжес әҙәм уға аяҡ баҫа алмаҫ,
Раббы юлында йөрөүселәр өсөн генә булыр ул.
Унан киткәндәрҙән һис кем,
Хатта иҫәрҙәр аҙашмаҫ+.
9Ул ерҙә арыҫлан булмаҫ,
Йыртҡыс хайуандар ул юлға сыҡмаҫ –
Бында уларҙың һис береһе күренмәҫ,
Бары тик ҡотҡарылғандар йөрөр.
10Раббы йолоп алған кешеләр кире ҡайтыр,
Ҡыуанышып, гөрләшеп, Сионға килер.
Баштары осонда шатлыҡ тажы мәңге балҡыр,
Уларҙы шатлыҡ-ҡыуаныс сорнап алыр,
Ҡайғы-хәсрәт менән аһ-зар ташлап ҡасыр+.

36

Ашшурҙарҙың Йәрүсәлимгә янауы

36^1•Хизкияһ батша хакимлығының ун дүртенсе йылында Ашшур батшаһы Санхерив Йәһүҙәнең бөтә нығытмалы ҡалаларына һөжүм итте һәм уларҙы ҡулға төшөрҙө. 2Шунан Ашшур батшаһы баш вәзирен бик ҙур ғәскәр менән Лахиштан Йәрүсәлимгә, Хизкияһ батшаға ебәрҙе. Баш вәзир Өҫкө быуаның арығы янында Кейеҙсе баҫыуына илткән юлда туҡтаны+. 3Уның алдына батша һарайы башлығы Әлъяҡим Хилҡияһ улы, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Йоах Асаф улы сыҡты+.

4Баш вәзир уларға:

– Хизкияһҡа еткерегеҙ, – тине. – Бөйөк батша, Ашшур батшаһы, былай ти: «Һин нимәгә өмөтләнәһең? 5Минеңсә, былар барыһы ла ҡоро һүҙ генә, ә һуғыш өсөн хәрби оҫталыҡ менән көс кәрәк. Һин кемгә өмөтләнеп миңә ҡаршы баш күтәрҙең? 6Бына һин сатнаған ҡамыш таяҡҡа – Мысырға таянмаҡсыһың. Белеп тор, был таяҡ үҙенә таянған кешенең ҡулына ҡаҙаласаҡ. Мысыр батшаһы фирғәүен дә үҙенә ышанғандар өсөн шулай булыр+. 7Бәлки һин миңә: „Аллабыҙ Раббыға ышанабыҙ“, – тип әйтерһең? Әммә Аллағыҙға табыныу ҡалҡыулыҡтарын, ҡорбан усаҡтарын боҙоп ташлап, Йәһүҙә халҡына һәм Йәрүсәлимдә йәшәүселәргә: „Фәҡәт ошо ҡорбан усағы алдында ғына сәждә ҡылығыҙ“, – тип Хизкияһ әйтте түгелме?»+

8Әйҙә минең хакимым Ашшур батшаһы менән ҡул һуғып килешегеҙ әле. Ул: «Мин һиңә ике мең баш ат бирәм – уларға һыбайлылар таба алырһыңмы икән?» – тип әйтә. 9Хакимымдың, исмаһам, иң бәләкәй хеҙмәтселәренең береһе булған сиреү башлығына нисек ҡаршы тора алырһың икән? Мысырҙың яу арбаларына һәм аттарына өмөтләнәһеңме? 10Әллә мин был илде тар-мар итергә Раббы ихтыярынан тыш килгән тип уйлайһыңмы? Раббы Үҙе миңә: «Бар, ул илде ҡыйрат», – тине.

11Әлъяҡим, Шевна һәм Йоах баш вәзиргә:

– Беҙ ҡолдарың менән арами телендә һөйләшһәң ине, – тинеләр. – Беҙ ул телде аңлайбыҙ. Йәһүдсә һөйләшмә, сөнки диуарҙар өҫтөндәге халыҡ беҙҙе ишетеп тора+.

12Әммә баш вәзир:

– Хакимым мине был һүҙҙәрҙе бары тик һеҙгә һәм хакимығыҙға ғына һөйләргә ебәргән тиһегеҙме? – тине. – Диуарҙар өҫтөндә торған һәм һеҙҙең кеүек үк үҙҙәренең нәжесен ашарға, һейҙеген эсергә мәжбүр буласаҡ һәр кемгә ебәрҙе.

13Баш вәзир, урынынан тороп, йәһүдсә:

– Бөйөк батша Ашшур батшаһының һүҙҙәрен тыңлағыҙ! – тип ҡысҡырҙы. – 14Батша былай ти: «Хизкияһ һеҙҙе алдамаһын, ул барыбер һеҙҙе ҡотҡара алмаясаҡ. 15Хизкияһ һеҙгә: „Раббы беҙҙе һис шикһеҙ ҡотҡарасаҡ, был ҡала Ашшур батшаһының ҡулына эләкмәйәсәк“, – тип әйтеп өмөтләндермәһен». 16Хизкияһты тыңламағыҙ, сөнки Ашшур батшаһы былай ти: «Минең менән татыулашығыҙ, минең яҡҡа сығығыҙ – һәр берегеҙ үҙенең йөҙөм тәлгәшенән, үҙенең инжир ағасынан ашар, үҙенең ҡоҙоғонан һыу эсер+. 17Шунан һуң мин, килеп, һеҙҙе үҙегеҙҙеке кеүек үк илгә – ашлыҡ һәм яңы шарапҡа, икмәк һәм йөҙөм баҡсаларына бай илгә алып китермен+. 18Хизкияһ: „Раббы беҙҙе ҡотҡарасаҡ“, – тип һеҙҙе алдамаһын. Башҡа ҡәүемдәрҙең илаһтарының береһе үҙ илен Ашшур батшаһының ҡулынан ҡотҡара алдымы? 19Хамаҫ менән Арпад илаһтары ҡайҙа? Сефарваимдың илаһтары ҡайҙа? Самарияны минән ҡотҡара алдылармы ни+? 20Бөтә был илдәрҙең илаһтарының ҡайһыһы минән илен ҡотҡарып алып ҡалды? Шулай булғас, Раббы нисек Йәрүсәлимде минең ҡулымдан ҡотҡарһын?»+

21Бер кем дә өндәшмәне, өнһөҙ ҡалды, сөнки Хизкияһ: «Яуап ҡайтармағыҙ!» – тип бойорғайны. 22Шунан батша һарайы башлығы Хилҡияһ улы Әлъяҡим, кәтип Шевна һәм батшалыҡтың йылъяҙмасыһы Асаф улы Йоах, ҡайғынан кейемдәрен йыртып, Хизкияһҡа барҙылар һәм баш вәзирҙең һүҙҙәрен һөйләп бирҙеләр.

37

Хизкияһ батшаның Ишағыяһтан кәңәш һорауы

37^1•Был хаҡта ишеткәс, Хизкияһ батша кейемдәрен йыртып ташланы ла, ҡыл туҡыма уранған килеш, Раббы йортона йүнәлде. 2Батша һарайы башлығы Әлъяҡимды, кәтип Шевнаны, өлкән ҡаһиндарҙы Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәргә ебәрҙе. Барыһы ла ҡыл туҡыма уранғайны+. 3Тегеләр барып Ишағыяһҡа:

– Хизкияһ: «Бөгөн ҡайғы, яза һәм мәсхәрә көнө. Сабый тыуымға килгән, әммә тыуҙырырға хәл ҡалмаған+. 4Тере Алланы мыҫҡыллар өсөн хужаһы Ашшур батшаһы тарафынан ебәрелгән баш вәзирҙең һүҙҙәрен, бәлки, Аллаң Раббы ишетер ҙә уны язалар. Шуға күрә иҫән ҡалғандар өсөн доға ҡылһаңсы», тип әйтте, – тинеләр+.

5-6Ишағыяһ, Хизкияһ батшаның ярандары килгәс, уларға былай тине:

– Хужағыҙға еткерегеҙ, Раббы әйтә: «Ашшур батшаһы ялсыларының Мине хурлаған һүҙҙәренән ҡурҡма+. 7Бына Мин Ашшур батшаһына бер рух күндерәм. Ул бер хәбәр алыр ҙа үҙ иленә ҡайтып китер. Шунда Мин уны ҡылыстан үткәрәсәкмен».

Ашшур батшаһының хаты

8Ул арала баш вәзир үҙенең батшаһының Лахиш ҡалаһынан китеп, әле Ливнаға һөжүм иткәнен ишетте. Уның менән осрашырға шунда йүнәлде+. 9Шул саҡ Ашшур батшаһы Куш батшаһы Тирһаҡаның яу менән килеүе тураһында хәбәр алды һәм Хизкияһҡа илселәр ебәрҙе.

10– Йәһүҙә батшаһы Хизкияһҡа әйтегеҙ, – тине ул. – Һин өмөт тотҡан Аллаң, «Йәрүсәлим Ашшур батшаһының ҡулына төшмәйәсәк», тип һине алдамаһын. 11Ашшур батшаларының бөтә илдәр менән ниҙәр эшләгәнен, ҡалаларын ни рәүешле ер менән тигеҙләгәнен ишеткәнһеңдер. Әллә һин ҡотолоп ҡалырмын тип уйлайһыңмы? 12Ата-бабаларым тар-мар иткән ҡәүемдәрҙең илаһтары уларҙы ҡотҡарҙымы? Гозанды, Харанды, Ресефты, Телассарҙағы Ғеден халҡын ҡотҡара алдылармы+? 13Хамаҫ менән Арпад батшалары, Сефарваим ҡалаһының батшаһы, Һенағ менән Ғиууа батшалары ҡайҙа хәҙер+?

Хизкияһтың доғаһы

14Хизкияһ батша, хатты илселәрҙең ҡулынан алып уҡығандан һуң, Раббы йортона китте. Унда килгәс, хатты Раббы хозурында йәйеп һалды ла, 15былай тип доға ҡылды:

16«Эй кирубтар араһында тәхет ҡорған Исраил Аллаһы, Күк ғәскәрҙәре Раббыһы! Ерҙәге бөтә батшалыҡтарҙың берҙән-бер Аллаһы Һин. Күк менән ерҙе Һин яраттың+. 17Йә Раббы, ҡолаҡ һал да тыңла, күҙҙәреңде ас та күр, йә Раббы; Һине, тере Алланы, хурларға ебәргән Санхеривтың бөтә һүҙҙәрен ишет+. 18Ысынлап та, эй Раббы, Ашшур батшалары бөтә илдәрҙе тар-мар итте һәм уларҙың ерҙәрен бушлыҡҡа әйләндерҙе, 19илаһтарын утҡа яҡты. Тик был илаһтар Алла түгел, ә ағастан һәм таштан кеше ҡулы менән яһалған һындар ине. Шуға ла уларҙы юҡ иттеләр+. 20Йә Раббы Аллабыҙ, инде беҙҙе Санхеривтың ҡулынан ҡотҡарһана, бөтә донъя батшалыҡтары Һинең, йә Раббым, берҙән-бер булғаныңды белһен»+.

Раббының Хизкияһҡа биргән яуабы

21Ишағыяһ Амус улы Хизкияһҡа ошо хәбәрҙе ебәрҙе:

– Исраил Аллаһы Раббы былай ти: «Ашшур батшаһы Санхерив хаҡында Миңә доға ҡылғайның. 22Раббы уның тураһында ошо һүҙҙәрҙе әйтте:

Ғиффәтле Сион-ҡыҙ һинән мыҫҡыл итеп көлә;

Йәрүсәлим-ҡыҙ артыңдан баш сайҡап ҡала.

23Кемде мәсхәрәләнең һин, кемде хурланың?

Кемгә тауыш күтәрҙең?

Эреләнеп кемгә баҡтың? –

Исраилдың Изгеһенә!

24Хеҙмәтселәрең арҡылы бөйөк Хакимды хурланың,

„Иҫәпһеҙ яу арбаларым менән
Тауҙарҙың үренә мендем,
Ливан арҡаларына артылдым.
Бейек кедр ағастарын,
Һайландыҡ кипаристарҙы ҡырҡтым,

Иң бейек түбәһенә, ҡуйы урмандарына олғаштым+.

25Ҡоҙоҡ ҡаҙҙым, һыуҙар эстем;
Аяҡ табандарым менән
Мысыр йылғаларын ҡороттом“, – тинең.

26Быларҙың барыһын электән үк әҙерләгәнемде,

Борон замандан уҡ ниәтләгәнемде ишетмәгәйнеңме ни?

Нығытмалы ҡалаларҙы емереп,
Уларҙы харабаға әйләндереп,
Һинең аша ниәтемде әле бойомға ашырҙым+.
27Ул ҡалаларҙа йәшәүселәр көсһөҙләнде,
Ҡурҡыуға төшөп, оятҡа ҡалдылар;
Улар ҡырҙағы үҫемлек, болондағы йәшеллек,
Өй башында тамыр ебәрмәҫ борон
Көнсығыш еленән көйгән үлән кеүек булды+.
28Ултырғаныңды һәм торғаныңды,
Ингәнеңде-сыҡҡаныңды,
Миңә ҡаршы ярһыуыңды белеп торам+.
29Миңә асыу тотҡаныңа күрә,
Маһайыуың килеп ишетелгәнгә,
Мороноңа ырғаҡ,
Ауыҙыңа ауыҙлығымды кейҙерәм;
Һине килгән юлыңдан кире ебәрәм+.

30Ә һиңә, Хизкияһ, бына ниндәй билдә булыр:
Быйыл – ҡойолған игендән үҫкәнде,
Икенсе йыл – үҙе тишелеп сыҡҡанды ашарһығыҙ;

Өсөнсө йылына үҙегеҙ сәсерһегеҙ һәм урырһығыҙ,

Йөҙөм баҡсалары ултыртырһығыҙ,
Уларҙың емешен ейерһегеҙ+.
31Йәһүҙә нәҫеленең ҡотолоп һау ҡалғандары

Яңынан төпкә тамыр ебәрер, юғарыла – емешләнер+.

32Сөнки иҫән ҡалғандар – Йәрүсәлимдән,

Тере ҡалғандар Сион тауынан сығасаҡ.

Быны Күк ғәскәрҙәре Раббыһы

Үҙ ғәйрәте менән тормошҡа ашырасаҡ+.

33Шуға күрә Раббы Ашшур батшаһы тураһында былай ти:

„Ул был ҡалаға инмәҫ, уҡ атмаҫ.
Ҡалаға ҡалҡаны менән яҡынлашмаҫ,
Ҡамау өсөн әйләндереп уба ҡормаҫ+.
34Килгән юлынан боролоп китер,
Ә был ҡалаға кермәҫ, – тип белдерә Раббы. –
35Был ҡаланы Үҙемдең хаҡыма,
Ҡолом Дауыттың хаҡына
Һаҡлармын һәм ҡотҡарып ҡалырмын“».

Санхеривтың үлеме

36Раббы фәрештәһе килеп, ашшурҙарҙың тупламында йөҙ ҙә һикһән биш мең кешене үлтерҙе. Иртәнсәк тороп ҡараһалар, барыһы ла үлеп ята+. 37Ашшур батшаһы Санхерив сигенде, Ниневегә ҡайтып китте һәм шунда йәшәне+. 38Бер көндө, үҙ илаһы Нисрохтың ҡорамында табынған сағында, улдары Адраммәләх һәм Саресер уны ҡылыс менән сәнсеп үлтерҙе һәм Арарат еренә ҡасты. Санхерив урынына улы Эсар-Хаддон батша булды+.

38

Хизкияһтың ауырыуы һәм һауығыуы

38^1•Шул көндәрҙә Хизкияһ үлемесле ауырыуға тарыны. Амус улы Ишағыяһ пәйғәмбәр уға килеп:

– Раббы былай ти: «Йортоңа васыятыңды еткер, сөнки ауырыуыңдан һауыға алмаҫһың, үлерһең», – тине.

2Хизкияһ йөҙө менән диуарға боролоп ятты ла Раббыға ялбарҙы.

3– Йә Раббы! Һин хуш күргән ғәмәлдәр ҡылып, тоғролоҡ менән, ысын күңелдән Һинең юлыңдан йөрөгәнемде иҫеңә төшөрһәң ине, – тип әсенеп-әсенеп иланы+.

4Бынан һуң Ишағыяһҡа Раббы һүҙе булды:

5– Бар, Хизкияһҡа әйт: «Атайың Дауыттың Аллаһы Раббы былай ти: „Доғаңды ишеттем, күҙ йәштәреңде күрҙем. Ҡара, Мин ғүмереңде ун биш йылға оҙайтам+. 6Һине лә, ҡаланы ла Ашшур батшаһы ҡулынан ҡотҡарырмын – был ҡаланы һаҡлап ҡалырмын+.

7Әйткән һүҙемде бойомға ашырасағымдың билдәһе шул: 8байып барған ҡояштың Ахаз төҙөгән баҫҡыстан түбәнгә төшөп барған күләгәһен ун баҫҡысҡа кире сигендерәм“».

Шунда ҡояш байып барған еренән кире боролоп, уның күләгәһе ун баҫҡысҡа кире сигенде+.

9Йәһүҙә батшаһы Хизкияһ, сиренән арынып, сәләмәтләнгәндән һуң, былай тип яҙҙы:

10Үҙ-үҙемә әйттем: «Ғүмеремдең уртаһында

Үлеләр донъяһының ҡапҡаһынан үтеп,

Ҡалған йылдарымдан мәхрүм булырмынмы икән ни?»

11Мин уйланым: «Раббыны инде күрмәм,
Эйе, Раббыны тереләр ерендә күрмәм.
Был донъяла йәшәгәндәр менән бергә
Кеше йөҙөн бүтән күрмәм+.
12Көтөүсе сатырын һүтеп алған һымаҡ,
Торлағым минән алынды;
Туҡыусы һуҡҡан туҡымаһын төрөп ҡуйғандай,
Мин дә ғүмеремде төрөп ҡуйҙым.

Раббы ғүмеремде, туҡыу станындағы еп һымаҡ, ҡырҡты.

Көнөн-төнөн Ул мине ахырыма алып бара+.
13Сабырлыҡ һаҡланым таңға саҡлы;
Раббы, арыҫландай, һөйәктәремде онтаны;
Йә Раббы, Һин мине көнөн дә, төнөн дә
Әжәлемә алып бараһың+.
14Ҡарлуғастай сырылданым,
Торна кеүек торҡолданым,
Күгәрсендәй ыңғыраштым,
Күккә текләп, күҙемде талдырҙым:
Эй бөйөк Хакимым, ыҙа сигәм, ярҙам ит миңә!+

15Нимә тип әйтәйем?

Ул нисек әйтһә, шулай эшләне.

Ҡалған ғүмеремде хәсрәт эсендә үткәрермен.

16Эй бөйөк Хакимым! Бына кеше нимә менән йәшәй!

Бына нимәлә минең тормошом!

Һин мине һауыҡтырырһың һәм һаҡларһың!

17Хәйерлегә булған ғазап-әрнеүҙәрем,

Һөйөүең менән йәнемде һәләкәт соҡоронан алып ҡалдың;

Гонаһтарымды артҡа бырғаның+.
18Сөнки үлеләр донъяһы Һиңә шөкөр итмәҫ,
Үлем мәҙхиә йырламаҫ,
Ҡәбергә төшкәндәр тоғролоғоңа өмөт бағламаҫ+.
19Тереләр, бары тереләр генә,

Бөгөн мин шөкөр иткән кеүек, һиңә рәхмәтле булыр.

Аталар Һинең ярҙамың тураһында балаларына аңлатыр+.

20Раббы ҡотҡарҙы мине;
Ғүмеребеҙ буйы Раббы ҡорамында
Моңло ҡылдар сиртеп, Уға дан йырларбыҙ».

21– Инжир ҡағы килтерегеҙ, – тине Ишағыяһ. – Хизкияһтың сиҡаны өҫтөнә ябығыҙ – һауығыр.

22Хизкияһ иһә:

– Раббының ҡорамына йөрөй алырыма ишара иткән ниндәй билдә булыр? – тип һораны.

39

Бабилдан килгән илселәр

39^1•Шул осорҙа Бабил батшаһы Баладан улы Меродах-Баладан Хизкияһҡа хат менән бүләктәр ебәрҙе, сөнки уның ауырығаны һәм һауыҡҡаны тураһында ишеткәйне. 2Быларға бик һөйөнгән Хизкияһ илселәргә хазина йортон, алтын-көмөштө, хушбуйҙарҙы, ҡиммәтле майҙарҙы, ҡорал йортон, келәттәрендә булған бөтә нәмәләрен күрһәтте; һарайында һәм биләмәләрендә күрһәтмәгән бер генә нәмә лә ҡалманы+.

3Ишағыяһ пәйғәмбәр Хизкияһ батшаға килеп:

– Был кешеләр һиңә нимә тип әйтте, ҡайҙан килгәйнеләр? – тип һораны.

– Улар миңә алыҫ бер илдән, Бабилдан килделәр, – тип яуап бирҙе уға Хизкияһ.

4– Һарайыңда нимәләр күрҙеләр? – тип һораны Ишағыяһ.

– Һарайымдағы бөтә нәмәне лә күрҙеләр. Хазиналарымдан уларға күрһәтмәгән бер нәмә лә ҡалманы, – тип яуапланы Хизкияһ.

5Шунда Ишағыяһ былай тине:

– Күк ғәскәрҙәре Раббыһының әйткәненә ҡолаҡ һал. 6Раббы былай ти: «Бер көн килеп, һарайыңдағы һәр нәмә, ата-бабаларың бөгөнгә тиклем йыйған барса әйбер Бабилға алып кителер. Бер нәмә лә ҡалмаҫ+. 7Һинең нәҫелеңдән булған һәм һинән тыуған ҡайһы бер улдарыңды ла алып китерҙәр – улар Бабил батшаһының һарайында алашар булып хеҙмәт итер»+.

8Хизкияһ Ишағыяһҡа:

– Раббының әле һинең аша тапшырған һүҙе яҡшы, – тине лә, эсенән: «Ғүмеремдең ахырына тиклем имен-аман була икән әле», – тип уйланы.

40

Раббы халҡына йыуатыу һүҙҙәре

40^1«Йыуатығыҙ халҡымды, – ти Аллағыҙ, –
Йыуатығыҙ!+
2Йәрүсәлим менән яғымлы һөйләшегеҙ!
Әсирлек дәүеренең бөткәнен,
Ғәйептәренең әжере түләнгәнен,
Гонаһтары өсөн язаны Раббы ҡулынан
Икеләтә алғанын белдерегеҙ»+.

3Оран һалған тауыш яңғырай:
«Раббыға сүлдә юл әҙерләгеҙ,
Аллабыҙға далала туп-тура юл һалығыҙ!+
4Уйһыу ерҙәр күтәрелһен,
Тау һәм ҡалҡыулыҡтар түбәнәйһен,
Бормалы юлдар турайһын,
Һикәлтәләр тигеҙләнһен.
5Шул саҡ Раббының шөһрәте асылыр,
Бөтә йән эйәләре берлектә уны күрер.
Раббы Үҙ ауыҙы менән шулай тине»+.

6Тауыш: «Иғлан ит!» – тине.

Һораным: «Нимә иғлан итәйем?»

«Һәр тере йән – үлән һымаҡ,

Уның бөтә матурлығы – ялан сәскәһеләй.

7Раббы һулышын өрһә,

Үлән ҡорой, сәскә һулый.

Хаҡ, кеше лә ана шул үлән шикелле.

8Үлән ҡорой, сәскә һулый,

Ә Аллабыҙҙың һүҙе мәңге буласаҡ»+.

Раббы менән кем тиңләшә ала?

9Һөйөнсө килтергән Сион, бейек тауға сыҡ!

Яҡшы хәбәр килтергән Йәрүсәлим, ҡысҡырып иғлан ит!

Ҡурҡма, Йәһүҙә ҡалаларына ҡысҡыр:

«Бына һеҙҙең Аллағыҙ!»

10Бына, Хакимыбыҙ Раббы көс-ҡеүәте менән килә,

Ул Үҙенең ҡөҙрәте менән хакимлыҡ итер.
Бүләге Үҙе менән,
Алдынан әжере килә,+
11Ул, көтөүсе һымаҡ, көтөүен көтөр;
Бәрәстәрен, ҡулға алып, ҡуйынында йөрөтөр,
Имеҙгән һарыҡтарҙы хәстәрләп әйҙәр+.

12Кем һыуҙарҙы усында үлсәгән,
Ҡарыш менән күкте хисаплаған?
Ер тупрағын үлсәмгә һыйҙырған,
Тауҙарҙы бизмәнләгән,
Түбәләрҙе үлсәү табаҡтарына һалған+?
13Раббының Рухына кем юл күрһәткән,
Уға кәңәшсе булып кем өйрәткән+?
14Аҡыл алыр, хаҡлыҡҡа өйрәнер өсөн
Кемдән Ул кәңәш һораған?
Кем Раббыға белем биргән,
Зирәклек юлын күрһәткән+?

15Раббы өсөн ҡәүемдәр – биҙрәләге тамсы һыу,

Үлсәүҙәге саң бөртөгө кеүек.

Бына, утрауҙарҙы Ул туҙан бөртөгөләй күтәрә!

16Ҡорбандарҙы яндырырға Ливан урмандары ла етерлек түгел,

Уға тотош яндырыу ҡорбаны килтереү өсөн

Ундағы хайуандар ҙа аҙ+.

17Раббы алдында бөтә халыҡтар бер ни түгел,

Юҡтан да аҙ, буп-буш+.

18Алланы кемгә оҡшатырһығыҙ?

Уны нимә менән сағыштырырһығыҙ+?

19Һөнәрсе ҡойған ботҡамы?

Көмөшсө уға алтын ялатыр,

Уның өсөн көмөш сылбыр ҡойор.

20Бындайға хәленән килмәгән ярлы

Серемәй торған ағас һайлап алыр,

Урынында ҡыймылдамаҫлыҡ бот яһар өсөн

Оҫта һөнәрсе эҙләр+.

21Әллә белмәй инегеҙме? Ишетмәнегеҙме?

Һеҙгә баштан уҡ әйтелмәнеме?

Ер нигеҙе нисек ҡуйылғанын аңламанығыҙмы ни?

22Ул күк көмбәҙендә, юғарыла ултыра,

Ерҙә йәшәүселәр иһә – сиңерткә кеүек.

Ул күкте пәрҙә кеүек киргән,

Йәшәү өсөн сатыр итеп ҡорған+.

23Түрәләрҙе Ул юҡҡа сығара,

Донъя хакимдарын бушҡа әйләндерә+.

24Улар яңы ултыртылған, сәселгән үҫенте һымаҡ:

Ергә саҡ-саҡ тамырланыуҙары була,
Ул, тынын өрөп, уларҙы ҡорота ла,
Дауыл һалам кеүек осороп алып китә.

25«Мине кем менән сағыштырырһығыҙ?

Кем Минең менән тиңләшә ала?» – ти Изге.

26Күҙегеҙҙе күккә күтәреп ҡарағыҙ:

Быларҙың барыһын кем яратты?

Йондоҙҙарҙы һанап сығарыусы,

Һәр береһен исеме менән саҡырыусы – Раббы.

Раббының бөйөк ҡөҙрәте, сикһеҙ ғәйрәте арҡаһында

Уларҙың һис береһе юғалып ҡалманы+.

27Эй Яҡуп нәҫеле, ни өсөн һин:

«Раббы башыма төшкәнде белмәй», – тиһең?

Эй Исраил халҡы, ниңә:

«Аллам минең дәғүәмде онотҡан», – тип әйтәһең+?

28Белмәйһеңме, ишетмәнең дәме?

Раббы – мәңгелек Алла,

Ерҙең бөтә тарафтарын Бар ҡылыусы.

Арыуҙы ла, талыуҙы ла белмәй!

Уның аҡылын аңлап булмаҫлыҡ+.

29Ул арығанға көс бирер,

Хәлдән тайғандың ҡеүәтен арттырыр+.

30Хатта йәштәр ҙә арый, талсыға;

Егеттәр ҙә абынып йығыла.

31Ә Раббыға өмөт бағлағандар иһә яңы көс алыр,

Бөркөт кеүек ҡанат йәйеп осор, күтәрелер.

Йүгерерҙәр – һис арыу белмәҫтәр,

Йөрөрҙәр һәм бер ҙә талсыҡмаҫтар+.

41

Раббының Исраилға вәғәҙәһе

41^1Раббы былай ти:

«Тын ҡалып Мине тыңлағыҙ, яр буйҙары!

Халыҡтар яңы көс йыйһын;

Яҡын килеп һөйләһендәр:

„Хөкөм өсөн бергә тупланайыҡ“+.

2Көнсығыштан кем ҡотҡарыусыны алып килде?

Кем уға хеҙмәт итергә әмер бирҙе?

Халыҡтарҙы уның ихтыярына кем тапшыра?

Кем батшаларҙы баш эйҙерә?

Ҡылысы менән уларҙы саң-туҙанға әйләндерә,

Уҡ-йәйәһе менән ел осорған һаламдай туҙҙыра+.

3Ҡыуалар уларҙы,

Һис кем аяҡ баҫмаған юлдан имен-аман алып барыр.

4Кем быларҙы ойошторҙо, бойомға ашырҙы?

Башланмыштан алып быуын-быуынды донъяға саҡырыусы кем?

Мин Раббы – беренсемен,

Һуңғылар менән дә Мин буласаҡмын!»+

5Яр буйҙары, быны күреп, ҡурҡты.

Ерҙең сиктәре тетрәнде.

Килеүселәр яҡынлашты.

6Һәр кем иптәшенә ярҙам итә,

Туғанына: «Һин ныҡ тор!» – тип әйтә.

7Һөнәрсе иретеүсене ҡеүәтләй,

Сүкеүсе һандалда тимер йәйеүсене дәртләндерә:

«Яҡшы булды!» – тип маҡтай,

Ҡыймылдамаһын өсөн ботто ҡаҙау менән нығыта+.

8«Эй ҡолом Исраил, – ти Раббы. –
Үҙем һайлап алған Яҡуп,
Дуҫым Ибраһимдың тоҡомо!+
9Мин һеҙҙе ер сиктәренән йыйып алдым,
Иң алыҫ урындарынан саҡырҙым:
„Һин Минең ҡолом, һине һайланым,
Мин һине ситкә типмәнем“, – тип әйттем.
10Ҡурҡма, сөнки Мин һинең менәнмен;
Ҡаушама, сөнки Мин һинең Аллаң.
Һиңә ҡеүәт бирермен, ярҙам итермен.

Еңеү ҡаҙанған уң ҡулым менән һиңә терәк булырмын.

11Һиңә асыу һаҡлағандар һәммәһе оятҡа ҡалыр, хур булыр.

Һиңә ҡаршы сыҡҡандар һәләк булыр, юҡҡа сығыр.

12Эҙләрһең, дошмандарыңды таба алмаҫһың,

Һинең менән көрәшкәндәр,

Һиңә дошмандар тотош юҡ булыр.

13Сөнки һинең уң ҡулыңдан тотоп:

„Ҡурҡма, һиңә ярҙам итәм“, – тигән Аллаң Раббы Мин.

14„Эй ер ҡорто булған Яҡуп нәҫеле;

Эй Исраил халҡы, ҡурҡма!

Мин һиңә ярҙам итермен, – тип белдерә Раббы, –

Мин Исраилдың Изгеһе,

Һинең Ҡотҡарыусыңмын+.

15Бына, һине яңы, осло тешле ашлыҡ һуҡҡыс иттем,

Һин тауҙарҙы сүкеп онтарһың,

Түбәләрҙе кәбәккә әйләндерерһең.

16Һин уларҙы елгәрерһең, ел уларҙы алып китер,

Дауыл тирә-яҡҡа таратыр;
Шул саҡ Раббы ҡыуанысың булыр,
Һин Исраилдың Изгеһе менән маҡтанырһың“.

17Ярлы-фәҡир менән мохтаждар,
Һыу эҙләп тапмаған саҡта,
Сарсауҙан телдәре ҡорор.
Мин, Раббы, уларға яуап ҡайтарырмын,
Мин, Исраил Аллаһы, уларҙы ташламам!
18Яланғас ҡалҡыулыҡтарҙан йылға ағыҙырмын,
Далаларҙа шишмә сығарырмын,

Сүлде – күлгә, ҡоро тупраҡты инешкә әйләндерермен+.

19Сүлдә кедр, сәрүәр ағастары,
Мирт һәм зәйтүн ултыртырмын;
Далала кипарис, ҡарағай,
Платан ағастарын бергә үҫтерермен+.
20Кешеләр күрһен дә белһен,
Бергә уйлап аңлаһындар –
Быларҙы Раббы ҡулы эшләгән,
Исраилдың Изгеһе булдырған».

Боттарҙың бер нәмәгә лә яраҡһыҙлығы

21«Дәғүәгеҙҙе әйтегеҙ, – ти Раббы. –

Дәлилдәрегеҙҙе килтерегеҙ, – ти Яҡуптың Батшаһы. –

22Ҡайҙа, боттарығыҙҙы алып килегеҙ,
Беҙгә ниҙәр буласағын әйтеп бирһен;
Булып үткәндәрҙе һөйләһендәр,
Төшөнәйек, аҙағын беләйек,
Беҙгә киләсәк тураһында хәбәр итһендәр.
23Эй боттар, бынан һуңға буласаҡты һөйләгеҙ,
Беҙ һеҙҙең алла булғанығыҙҙы беләйек.
Әйҙә берәй яҡшылыҡ йәки яуызлыҡ эшләгеҙ ҙә,
Һәммәбеҙ ҙә ҡурҡыуға ҡалайыҡ!
24Әммә һеҙ бер ни ҙә түгел,
Бер нәмә лә эшләй алмайһығыҙ;
Һеҙҙе һайлап алған кеше ерәнгес+.

25Мин төньяҡтан берәүҙе ҡуҙғаттым һәм ул килә;

Көнсығыштан исемем менән саҡыра.
Көршәксе балсыҡ баҫҡандай,
Хакимдарҙы аяҡ аҫтына һалып тапай+.
26Беҙ белһен өсөн был хаҡта
Кемегеҙ алдан уҡ хәбәр итте?
Беҙ: „Ул хаҡлы булған“, – тип әйтә алһын өсөн
Был турала алдан уҡ белдерҙе?
Әйтеүсе лә, иғлан итеүсе лә,
Һүҙҙәрегеҙҙе ишетеүсе лә булманы+.
27Сионға: „Бына нимәләр буласаҡ!“ – тип
Беренсе булып Мин әйттем;
Йәрүсәлимгә һөйөнсө белдереүсе ебәрҙем+.
28Боттарға ҡарайым,
Араларында кәңәш бирерлек береһе юҡ,
Һораным, һис яуап ала алманым.
29Ҡара, һәммәһе лә бер ни түгел,
Улар бер нәмә лә эшләй алмай.
Кешеләрҙең яһаған боттары
Ел һымаҡ, төптө буш ҡыуыҡ».

42

Раббы ҡоло

42^1«Бына, Минең яҡлай торған ҡолом,
Уны Үҙем һайлап алдым!
Күңелем уны хуш күрә;
Уны Рухым менән һуғарҙым,
Ул ҡәүемдәргә ғәҙел хөкөм килтерер+.
2Ул ҡысҡырмаҫ, тауышын күтәрмәҫ,
Урамдарҙа өнө-тыны ишетелмәҫ.
3Сатнаған ҡамышты ла һындырмаҫ,
Быҫҡып торған филтәне лә һүндермәҫ;
Ул тоғролоҡ менән ғәҙел хөкөм ҡылыр.
4Ер йөҙөндә ғәҙеллек урынлаштырғанға тиклем
Һүнмәҫ тә, һынмаҫ та ул.
Алыҫ ярҙар уның нәсихәтен көтә».

5Күктәрҙе бар ҡылған, киреп ҡуйған,
Бөтә емеше менән ер йөҙөн йәйеп һалған,
Донъялағы халыҡтарға һулыш,

Унда йәшәгәндәргә һулыш биргән Раббы Алла былай ти:+

6-7«Мин, Раббы, һине Үҙемдең ғәҙел ниәтем менән саҡырҙым,

Һине етәкләрмен, хәстәрләрмен.

Һуҡырҙарҙың күҙен асыр өсөн,

Зиндандағы әсирҙәрҙе,

Ҡараңғыла ултырған тотҡондарҙы сығарыр өсөн

Һине халыҡҡа – килешеүемдең билдәһе,

Ҡәүемдәргә яҡтылыҡ нуры итермен++.

8Мин – Раббы, был – Минең исемем!

Шөһрәтемде башҡаларға,

Үҙем лайыҡ булған маҡтауҙы боттарға бирмәм+.

9Ҡарағыҙ, әүәл әйткәндәрем ғәмәлгә ашты.

Инде хәҙер яңыларын иғлан итәм.

Тормошҡа ашып өлгөрмәҫтән белдерәм».

Раббыға маҡтау йыры

10Эй диңгеҙҙә йөрөгәндәр һәм ундағы барса нәмә,

Алыҫ ярҙар һәм уларҙың халҡы!
Раббыға яңы йыр йырлағыҙ;
Донъяның иң алыҫ ерҙәренән
Уға маҡтау яуҙырығыҙ!+
11Сүллек һәм сүллектәге ҡалалар,
Ҡыдар халҡы йәшәгән төбәктәр геүләшһен.
Селала йәшәүселәр тантана итһен,
Тау түбәләренән ауаз һалһын+.
12Һәммәһе лә Раббыны данлаһын,
Уны яр буйындағы илдәр ҙә маҡтаһын!
13Бәһлеүәндәй сығыр Раббы,
Яугир кеүек ғәйрәтләнер;
Ҡысҡырып һуғыш ораны һалыр,
Дошмандарына ҡөҙрәтен күрһәтер+.

14«Күп замандар тауыш сығарманым,

Түҙҙем, сабыр иттем.

Инде тулғаҡ тотҡан ҡатын һымаҡ ҡысҡырам;

Тыным бөтөп, йотлоғоп һулыш алам+.

15Тауҙарҙы, ҡалҡыулыҡтарҙы ҡоротормон,

Ундағы бар йәшеллек кибәсәк.

Йылғаларҙы утрауҙарға әйләндерермен,

Күлдәрҙе киптерермен+.

16Һуҡырҙарҙы улар белмәгән юл менән алып китермен,

Уларға таныш булмаған һуҡмаҡтарҙан йөрөтөрмөн.

Алдарында ҡараңғыны яҡтылыҡҡа әйләндерәм,
Суғырмаҡты тигеҙ итәм.
Ошоларҙың барыһын да ғәмәл ҡылам,
Әйткәнемде эшләмәйсә ҡалмам+.
17Шул саҡ боттарға өмөтләнеүселәр,

Ҡойолма илаһтарға: „Һеҙ – беҙҙең аллабыҙ“, – тиеүселәр,

Хурлыҡҡа ҡалып ҡасыр»+.

Исраилдың һабаҡ алмауы

18«Һаңғырауҙар, ишетегеҙ!

Эй һуҡырҙар, ҡарағыҙ, күрегеҙ!+

19Ҡолом ҡәҙәр бүтән һуҡыр бармы?

Ебәргән илсем һымаҡ һаңғырау бармы?

Мин һайлағандар шикелле һуҡыр бармы?

Бармы һуҡыр Раббының ҡололай+?

20Күп нәмәләр күрҙең, тик иғтибарға алманың;

Ҡолағың асыҡ ине, тик ишетмәнең»+.

21Үҙенең хаҡлығын раҫлар өсөн

Раббы Үҙ ҡанунын бөйөк һәм данлы итергә теләне.

22Әммә был халыҡ таланған һәм иҙелгән,

Соҡорҙарға ырғытылған, зиндандарға бикләнгән.

Табышҡа әйләнгәндәр, ҡотҡарыусы юҡ.

Таланғандар, «Кире бир!» – тип әйтеүсе юҡ+.

23Ҡайһығыҙ ошоға ҡолаҡ һалыр,
Киләсәктә кем иғтибар менән тыңлар?
24Яҡуп нәҫелен, Исраилды талаусыға,
Юлбаҫарҙар ҡулына кем тотторҙо?
Раббы Үҙе түгелме ни?
Сөнки Уға ҡаршы гонаһ ҡылдыҡ;
Исраил халҡы Уның юлынан барырға теләмәне,
Ҡанунына ҡолаҡ һалманы.
25Шуға күрә Ул өҫтәренә ялҡынлы асыуын,
Һуғыш дәһшәтен түкте;
Ут уларҙы солғап алды,
Әммә улар аңламаны.
Ялҡын яндырҙы,
Тик улар төшөнөргә теләмәне+.

43

Исраилдың берҙән-бер Ҡотҡарыусыһы – Раббы

43^1Инде иһә, эй Яҡуп, һине яратҡан,
Эй Исраил, һине бар ҡылған Раббы былай ти:
«Ҡурҡма, сөнки һине йолоп алдым,
Һине исемләп саҡырҙым, һин – Минеке!+

2Даръяларҙы аша сыҡҡаныңда – һинең менән булырмын;

Йылғаларҙы кискәнеңдә, һыуҙар һине батырмаҫ;
Ут эсенән йөрөгәндә янмаҫһың –
Ялҡын һине һәләк итмәҫ+.
3Сөнки Мин – һинең Аллаң Раббымын,
Исраилдың Изгеһемен,
Һинең Ҡотҡарыусыңмын.
Һинең өсөн йолом итеп Мысырҙы бирҙем;
Куш менән Севаны түләнем+.
4Минең өсөн ғәзиз һәм ҡәҙерле булғанға,
Һине яратҡанға күрә,
Һинең урыныңа башҡа кешеләрҙе,
Йәнең өсөн бүтән өммәттәрҙе бирәсәкмен.
5Ҡурҡма, Мин һинең менән!
Тоҡомоңдо көнсығыштан алып килермен,
Һеҙҙе көнбайыштан йыйып алырмын+.

6Төньяҡҡа: „Бир уларҙы!“
Көньяҡҡа: „Тотма уларҙы, – тип әйтермен. –
Улдарымды алыҫтан,
Ҡыҙҙарымды ерҙең сигенән килтер, – тиермен. –
7Исемем менән саҡырған һәр кешене,
Үҙ даным өсөн Үҙем яратҡан,
Үҙем бар ҡылған һәм рәүеш биргән
Һәр кешене кире килтер!“ – тиермен.

8Күҙҙәре булһа ла һуҡыр,
Ҡолаҡтары булһа ла һаңғырау, халыҡты килтер!+
9Бөтә ҡәүемдәр бергә тупланһын,
Өмәттәр бергә йыйылһын!
Араларынан кем элек булғандарҙы әйтеп биргән?
Әле булмағандарҙы алдан белдергән?
Шаһиттарын саҡырһын, хаҡлығын иҫбатлаһын,
Аҡланһындар, уларҙы тыңлап,
Башҡалар ишетеп: „Был дөрөҫ!“ – тип әйтһен»+.

10«Һеҙ Минең шаһиттарым, – тип белдерә Раббы, –

Үҙем һайлап алған ҡолдарым,
Һеҙ Мине танып белһен, Миңә ышанһын, тип,
Берҙән-бер Алла Мин икәнлегемде белһен, тип
Һеҙҙе һайлап алдым.
Миңә тиклем бүтән аллалар булманы,
Минән һуң да булмаясаҡ!+

11Мин, бары Мин генә – Раббы,

Минән башҡа Ҡотҡарыусы юҡ+.

12Мин Үҙем әйттем, ҡотҡарҙым.

Шул турала иғлан иткән – Мин ул,

Арағыҙҙа башҡа аллалар юҡ ине.

Һеҙ – Минең шаһиттарым, – тип белдерә Раббы. –

Мин – Алла!

13Мин – борондан бирле Алламын,

Минең ҡулдан бер кем ҡотҡара алмаҫ!

Мин эшләгәндә, кем Миңә ҡамасаулар?»+

Раббының ҡотолоуға юл асыуы

14Һеҙҙе йолоп алған Раббы,
Исраилдың Изгеһе былай ти:
«Һеҙҙең хаҡҡа Мин Бабилға сиреү ебәрәм,
Барыһын да ҡасаҡ итәм,
Кәмәләре менән маҡтанған халдейҙарҙы иңрәтәм.
15Мин – Раббы, һеҙҙең изге Аллағыҙ,
Исраилды Бар ҡылған һеҙҙең Батшағыҙ!»

16-17Раббы диңгеҙҙә – юл,
Ташҡын һыуҙар аша һуҡмаҡ һалды,
Яу арбалары, аттары менән
Ҡаһарман яугирҙәр ғәскәрен юлға сығарҙы –
Улар йығылды ла тора алманы,
Баҫылған шәм филтәһеләй һүндерелде.
Ошоларҙың барыһын эшләгән Раббы былай ти:+
18«Һеҙ элек булғандарҙы иҫегеҙгә алмағыҙ,
Әүәлгеләр тураһында уйламағыҙ.
19Бына Мин яңы бер ғәмәл ҡылам!
Ул хәҙер үк башланыр.
Һеҙ шуны аңламаҫһығыҙмы?
Мин сүлдә юл һалам,
Ҡоро ерҙә йылғалар ағыҙам+.

20Ҡырағай йәнлектәр, сүл бүреләре һәм дөйәғоштар Мине данлар,

Сөнки, һайлап алған халҡымды һуғарыр өсөн,

Сүлгә һыу, ҡыу далаға йылғалар бирәм+.

21Был халыҡты Мин Үҙем өсөн бар ҡылдым,

Улар Миңә маҡтау йырлар.

Раббының Исраилдың гонаһтарын ғәфү итеүе

22Ә һин, Яҡуп, Мине саҡырманың,
Һин Минән ауырһындың, Исраил!+
23Тотош яндырыу ҡорбаны итеп,
Һин Миңә һарыҡтар килтермәнең,
Ҡорбандарың менән Миңә хөрмәт күрһәтмәнең.
Мин өҫтөңә ҡыйынлыҡ һалманым –
Икмәк саҙаҡалары талап итмәнем,
Хуш еҫ ҡорбандары таптырып йонсотманым.
24Минең өсөн хуш еҫле ҡамыш һатып алманың,
Ҡорбандарыңдың эс майы менән Мине һыйламаның.
Киреһенсә, Миңә гонаһтарыңды йөкмәттең,
Ғәйептәрең менән йонсоттоң+.
25Мин, Мин Үҙем, Үҙемдең хаҡыма
Енәйәттәреңде юйып ташлайым,
Гонаһтарыңды башҡаса иҫкә алмам+.

26Дәғүәңде иҫемә төшөр, хөкөмләшәйек;
Үҙеңдең хаҡлығыңды иҫбат ит, һөйлә!+
27Һинең тәү бабаң гонаһ ҡылды,
Аралашсыларың[*] Миңә ҡаршы баш күтәрҙе+.

28Шуға ла Мин Изге йорттоң башлыҡтарын харам ҡылдым,

Яҡупты – һәләкәткә, Исраилды хурлыҡҡа дусар иттем.

44

Берҙән-бер Алланың хәйер-фатихаһы

44^1Инде тыңла, ҡолом Яҡуп,
Мин һайлап алған Исраил, ҡолаҡ һал!+
2Һине яратҡан,
Әсә ҡарынында рәүеш биргән,
Һинең ярҙамсың булған Раббы былай ти:
„Ҡурҡма, эй ҡолом Яҡуп,
Үҙем һайлап алған Йешурун[*]!
3Сарсаған тупраҡты һуғарырмын,
Ҡоро ерҙә шишмәләр ағыҙырмын;
Тоҡомоңа Рухымды түгермен,
Затыңа фатихамды яуҙырырмын+.
4Улар үлән араһында,
Ағын һыу буйында үҫкән
Тирәк һымаҡ тамыр йәйер.
5Ҡайһылары: ‘Мин – Раббыныҡы’, – тип әйтер;
Икенселәр Яҡуп исеме менән аталыр;

Берәүҙәре ҡулдарына: ‘Раббыныҡы’, – тип яҙыр ҙа

Исраил исемен алыр“».

6Исраил Батшаһы Раббы, уны Йолоп алыусы,
Күк ғәскәрҙәре Раббыһы былай ти:
«Мин – беренсе һәм дә һуңғыһымын,
Минән башҡа алла юҡ!+
7Минең кеүек кем бар? Әйтеп бирһен,
Боронғо халыҡты яратҡанымдан алып
Ниҙәр булғаның бәйнә-бәйнә һөйләһен,
Киләсәктә нимә булырын алдан белдерһен.
8Дәһшәткә төшмәгеҙ, ҡурҡмағыҙ:

Мин быларҙы борондан уҡ һеҙгә белдермәнемме ни?

Һеҙ – Минең шаһиттарым.

Минән башҡа алла бармы?

Башҡа Ҡая юҡ;

Мин бүтәнде белмәйем!»+

Боттарға табыныу – мәғәнәһеҙлек

9Бот яһаусылар – бөтәһе лә буш бәндәләр,
Яратҡан боттары һис файҙа килтермәй,
Боттар, уларҙың шаһиттары,
Бер нәмә лә күрмәй ҙә, аңламай ҙа,
Шуға күрә хурлыҡҡа ҡалырҙар+.
10Кем бер файҙаһыҙ илаһ яһай, бот ҡоя һуң+?

11Һындарға табыныусылар барыһы ла оятҡа ҡаласаҡ,

Оҫталар бит үҙҙәре лә кеше;
Әйҙә бөтәһе бергә йыйылып баҫһын –
Ҡурҡыуға ҡалып, хурлыҡҡа батасаҡтар+.
12Тимерсе, ҡыҫҡысын алып,
Тимерҙе ҡуҙҙың өҫтөндә тота,
Сүкеш менән туҡмап эшкәртә,
Көслө ҡулы менән уны яһай,
Асыға, хәлдән тая, һыу эсмәй сарсай.
13Балта оҫтаһы ағасты еп менән үлсәй,
Осло ҡорал менән һыҙып сыға,
Ырып һырлай һәм күркәм кеше ҡиәфәтендә
Изге урынға ҡуйыр өсөн бер бот яһай.
14Кеше үҙенә кедр ағасы ҡырҡып ала;
Урмандағы башҡа ағастар араһынан
Кипарис йәки имәнде һайлап ҡалдыра.
Ҡарағай ултырта, ә ямғыр уны үҫтерә.
15Шунан ағасты утын итеп тотона.

Кеше уның бер өлөшөн яғып йылына, икмәк бешерә.

Икенсеһенән берәй илаһ яһап табына,

Үҙе яһаған бот ҡаршыһында

Йөҙтүбән ергә ҡаплана.

16Утындың бер өлөшөн яндыра,

Ит бешереп тамағын туйҙыра.

Йылыһына рәхәтләнеп:

«Йылындым, ялҡындың ҡыҙыуын тойҙом», – ти.

17Ҡалған ағастан үҙенә илаһ,

Уйып бот яһап ала ла,

Ергә ҡапланып, уға табына:

«Мине ҡотҡар, һин бит минең илаһым», – тип доға уҡый.

18Был кешеләр белмәй, аңламайҙар,
Сөнки күҙҙәре лә, зиһендәре лә томаланған –
Күрмәйҙәр, фекер йөрөтә белмәйҙәр+.
19Арала береһенең дә:
«Утындың яртыһын яндырҙым,
Ҡуҙында икмәк бешерҙем, ит ҡурып ашаным.
Ҡалғанынан ерәнгес бер нәмә яһап,

Бер утын ағасына сәждә ҡылайыммы?» – тип уйларға башы етмәй.

20Был көл ашау һымаҡ буш эш.

Алданған йөрәге уны аҙаштыра,

Ул үҙен ҡотҡара алмаҫ.

«Уң ҡулымдағы был нәмә

Алдатҡыс түгелме?» – тимәҫтәр+.

21«Эй Яҡуп, быларҙы иҫеңдә тот.
Иҫеңдә тот, Исраил, сөнки һин – Минең ҡолом!
Мин бар ҡылдым һине,
һин – Минең ҡолом;
Мин һине онотмам, Исраил!+
22Енәйәттәреңде – томан,
Гонаһтарыңды болот һымаҡ тараттым.

Миңә ҡайт, сөнки Мин һине йолоп алдым», – ти Раббы+.

Раббы – Бар ҡылыусы һәм Ҡотҡарыусы

23Эй күктәр, шатланып гөрләшегеҙ,
Сөнки быны Раббы эшләне.
Ҡыуанығыҙ, ер тәрәнлектәре,
Тауҙар, урмандар, ундағы һәр бер ағас,
Шатланып шаулағыҙ,
Сөнки Раббы Яҡуп нәҫелен йолоп алды,
Исраилда шөһрәтен күрһәтте+.

24Һине йолоп алған,
Әсә ҡарынында рәүеш биргән Раббы былай ти:
«Мин – Раббы, бөтә нәмәне Яратыусы,
Бер яңғыҙым күкте кирҙем,
Бер ярҙамсыһыҙ ерҙе түшәнем,+

25Ялған пәйғәмбәрҙәр әйткән билдәләрҙе бушҡа сығарам,

Күрәҙәселәрҙең алйотлоғон фашлайым,
Аҡыл эйәләрен еңеп сығам,
Белемдәрен иҫәрлеккә әйләндерәм;+
26Үҙ ҡоломдоң һүҙҙәрен раҫлайым,
Илселәрем әйткәнде бойомға ашырам,
Йәрүсәлимгә: „Тиҙҙән бында халыҡ йәшәйәсәк“,
Йәһүҙә ҡалаларына:
„Һеҙ яңынан төҙөләсәкһегеҙ,

Емеректәрегеҙ аяҡҡа баҫтырыласаҡ“, – тип әйтәм;+

27Тәрән һыуҙарға: „Кибегеҙ!

Мин йылғаларығыҙҙы ҡоротам!“ – тип бойорам+.

28Кир хаҡында: „Ул – минең көтөүсем,

Ихтыярымды бойомға ашырыр“,

Йәрүсәлимгә: „Яңынан төҙөләсәкһең!“

Ҡорамға: „Ҡабат ҡороласаҡһың!“ – тип әйтәм»+.

45

Раббының Кирҙы һайлауы

45^1Раббы әйтә: «Мин Кирҙы уң ҡулынан тотоп торам.

Халыҡтарҙы уға буйһондорор өсөн,

Батшаларҙы ҡоралһыҙландырам.

Уның алдында ишектәр асыҡ тора,

Ҡапҡалар ябылмай».

Раббы Үҙе мәсехләгән кешегә – Кирға былай ти:+

2«Мин Үҙем һинең алдыңдан барырмын,
Тауҙарҙы тигеҙлеккә әйләндерермен,
Баҡыр ишектәрҙе емерермен,
Тимер биктәрҙе ватырмын+.
3Ҡараңғыла һаҡланған хазиналарҙы,
Йәшерелгән зиннәттәрҙе һиңә бирермен.

Шунда Минең, исемеңде әйтеп, һиңә өндәшкәндең – Раббы,

Исраилдың Аллаһы икәнемде белерһең+.

4Һин Мине танымаһаң да,

Ҡолом Яҡуптың нәҫеле,

Үҙем һайлап алған Исраил хаҡына,

Исемең менән саҡырып, хөрмәт күрһәттем+.

5Мин – Раббы, башҡаһы юҡ;

Минән башҡа аллалар юҡ.

Һин Мине танымаһаң да,

Мин һине көслө итермен+.

6Көнсығыштан көнбайышҡа тиклем

Минән башҡа юҡ икәнде һәр кем белһен.

Раббы Мин, башҡаһы юҡ+.

7Мин яҡтылыҡты бар ҡылам, ҡараңғылыҡты яһайым;

Именлек алып киләм, афәт күндерәм –

Ошоларҙың барыһын эшләгән Раббы Мин+.

8Эй күк, юғарынан ғәҙеллек түк –

Болоттарҙан ямғыр һымаҡ яуһын.

Ер асылһын да ҡотолоу ҡалҡып сыҡһын,

Уның менән бергә хаҡлыҡ шытып үҫһен.

Ошоларҙың бөтәһен дә бар ҡылған Раббы Мин».

Раббы – берҙән-бер Хаким

9Үҙен Бар ҡылған менән әрепләшкәндең башына ҡайғы!

Көршәк ватыҡтары араһында үҙе лә көршәк ярсығы булғанға ҡайғы!

Көршәксегә балсыҡ: «Һин нимә яһайһың?» – тип әйтерме?

Үҙ ҡулыңдың эше: «Ҡайһылай килбәтһеҙһең!» – тиерме+?

10Атаһына: «Һин кемде донъяға килтерәһең?»,

Әсәһенә: «Һин кемде тыуҙыраһың?» – тигәнгә ҡайғы!

11Исраилдың Изгеһе,
Уны бар ҡылған Раббы былай ти:
«Һеҙгәме Минең балаларымдың
Киләсәге хаҡында һорау бирергә?
Үҙ ҡулдарымдың ижады тураһында
Һеҙме Миңә күрһәтмәләр бирерһегеҙ?
12Ерҙе Мин яраттым,
Унда йәшәгән кешене лә Мин бар ҡылдым;
Минең ҡулдар күктәрҙе түшәне.

Күк йөҙөндәге барлыҡ есемдәр Минең әмеремә буйһона+.

13Кирҙы Үҙемдең ғәҙел ниәтем менән күтәрҙем.

Мин уның бөтә юлдарын тигеҙләйәсәкмен.

Ул Минең ҡаламды төҙөйәсәк,

Һөргөндәге кешеләремде

Түләүһеҙ һәм ришүәтһеҙ азат итәсәк».

Күк ғәскәрҙәре Раббыһы шулай ти+.

14Раббы былай ти:

«Мысырҙың бөтә байлығы, Куштың табышы,

Оҙон буйлы Сева кешеләре һиңә килер, ҡолоң булыр.

Бығауланып артыңдан эйәрер,

Ҡаршыңда ергә ҡапланып:

„Алла бары һинең менән генә,

Башҡа Алла юҡ“, – тип ялбарыр»+.

15Ысынлап та, Һин Үҙеңде йәшергән Аллаһың,

Исраил Аллаһы, Ҡотҡарыусы!

16Бот яһағандар оятҡа ҡалыр, мәсхәрәгә батыр.

Хурлыҡҡа төшөп, бөтәһе бергә китер+.

17Ә Исраилды Раббы ҡотҡарыр.

Был ҡотолоу мәңгелеккә булыр.

Быуаттар буйы Исраил хур булмаҫ, оятҡа ҡалмаҫ+.

18Сөнки күктәрҙе яратҡан Раббы,

Ерҙе әүәләгән, яһаған, нығытҡан,

Буш ҡалмаһын, унда йәшәһендәр тигән Алла әйтә:

«Мин Раббы, башҡаһы юҡ!

19Мин йәшерен генә, ҡараңғы урында тороп һөйләмәнем,

Яҡуп тоҡомона: „Мине буш урындарҙа эҙләгеҙ!“ – тимәнем.

Хәҡиҡәтте һөйләгән,

Дөрөҫлөктө асҡан Раббы Мин+.

20Ҡәүемдәрҙең иҫән ҡалғандары,

Йыйылығыҙ, яҡыныраҡ килегеҙ!

Ағас боттарын йөкмәгән,

Ҡотҡара алмаған илаһҡа доға ҡылғандар

Бер нәмә лә белмәй+.

21Әйтегеҙ, дәлилдәр килтерегеҙ,

Бергә кәңәшләшеп һөйләгеҙ:

Быларҙы борондан уҡ кем әйтеп бирҙе,

Әллә ҡасандан уҡ кем белдерҙе?

Мин, Раббы, әйтмәнемме ни?

Минән башҡа аллалар юҡ,

Мин ғәҙел һәм ҡотҡарыусы Алла.

Минән башҡа берәү ҙә юҡ+.

22Эй донъяның һәр тарафы,
Миңә боролоғоҙ – ҡотҡарылырһығыҙ.
Сөнки Алла Мин һәм башҡаһы юҡ!
23Мин Үҙемдең барлығым менән ант итәм,
Ауыҙымдан сыҡҡан һүҙ ғәҙел, ул бушҡа сыҡмаҫ:
„Минең алда һәр кем теҙ сүгәсәк,
Һәр тел Минең исемем менән ант итәсәк!“+

24Минең хаҡта былай тиерҙәр:

„Хаҡлыҡ менән ҡеүәт бары тик Раббыла ғына“».

Уға ҡаршы асыу һаҡлағандар,

Алдына килеп, оятҡа ҡалып торор.

25Бөтә Исраил нәҫеле

Раббы арҡаһында аҡланыр һәм дан ҡаҙаныр!

46

Исраил Аллаһы һәм Бабил боттары

46^1Илаһ Бел теҙ сүкте, илаһ Нево эйелде.
Уларҙың һындары үгеҙҙәргә,
Йөк ташыусы хайуандарға тейәлде;
Был әйберҙәрегеҙҙе элек үҙегеҙ күтәрһәгеҙ,
Бөгөн улар арыған малдарға йөк булды+.
2Барыһы бергә буйһондо, теҙ сүкте,
Улар инде йөктө ҡотҡара алманы,
Үҙҙәре иһә әсирлеккә төштө+.

3«Ҡолаҡ һал Миңә, эй Яҡуп нәҫеле,

Исраил халҡының иҫән ҡалғандары!

Әсә ҡарынында сағығыҙҙан һеҙҙе ҡурсаланым,

Тыуғанығыҙҙан бирле күтәреп йөрөттөм+.

4Һеҙ ҡартайғансы Мин шул булырмын,

Сәсегеҙ ағарғансы йөкмәп йөрөрмөн.

Үҙем яраттым, Үҙем күтәрәм,

Үҙем һине күтәрәм, Үҙем ҡотҡарам+.

5Мине кемгә оҡшатырһығыҙ?

Кем менән сағыштырырһығыҙ?

Оҡшашлыҡ табып, кемгә тиңләрһегеҙ һуң+?

6Янсыҡтан алтын алалар,

Бизмәндә көмөш үлсәтеп, көмөшсө яллайҙар,

Илаһ ҡойҙоралар.

Шунан, алдына ҡапланып, табыналар+.

7Уны яурындарында күтәреп йөрөтәләр,

Урынына илтеп ҡуялар.

Ул шунда ҡуҙғалмай баҫып тора.

Ялыналар – ул яуап ҡайтармай,

Бер бәләнән дә ҡотҡармай+.

8Эй фетнәселәр, хәтерегеҙҙә тотоғоҙ,

Күңелдә йөрөтөгөҙ, башығыҙҙан сығармағыҙ!

9Әүәлдән, борон-борондан булғандарҙы иҫкә төшөрөгөҙ,

Алла – Мин һәм башҡаһы юҡ,

Мин Алла, Минең һымаҡ юҡ.

10Баштан уҡ ахырҙа ниҙәр булырын һөйләп киләм;

Борон замандарҙан алып
Ни булырын алдан белдерәм:
„Ниәтемде ғәмәл итәм,

Нимә теләйем – бойомға ашырам“, – тип әйтеүсе Мин+.

11Көнсығыштан йыртҡыс ҡошто,

Алыҫ илдән ниәтемде тормошҡа ашырыусыны саҡырҙым.

Мин әйттемме – һүҙемде мотлаҡ еренә еткерәм,

Ниәтләнемме – ғәмәлгә ашырам!+

12Күңелдәре ҡаты, тоғролоҡтан алыҫ торғандар,

Тыңлағыҙ Мине!

13Бына Мин хаҡлыҡ алып киләм, ул инде алыҫ түгел,

Минең ҡотҡарыуым оҙаҡламаҫ.

Сионға – ҡотолоу, Исраилға шөһрәтемде бүләк итәм»+.

47

Бабилдың түбәнһетелеүе

47^1«Эй ғиффәтле Бабил-ҡыҙ,

Урыныңдан төш, тупраҡҡа ултыр.

Халдей ҡыҙы, тәхетең юҡ, ергә ултыр!

Бынан ары һине наҙлы, нәфис тип әйтмәҫтәр+.

2Тирмән ташы ал да он тарт;

Бөркәнсегеңде сис, итәгеңде ҡыҫтыр,

Балтырҙарыңды ас, йылғалар кис+.

3Яланғас тәнең асылыр, оят ерҙәрең күренер.

Үс аласаҡмын, бер кемде лә ҡыҙғанмаясаҡмын»+.

4Беҙҙең Ҡотҡарыусыбыҙ – Исраилдың Изгеһе,
Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы!
5Раббы былай ти: «Халдей ҡыҙы,
Ҡараңғыға олаҡ та шым ғына ултыр.
Сөнки бынан ары һине
„Батшалыҡтар хакимәһе“ тип йөрөтмәҫтәр.
6Үҙ халҡыма асыуландым,

Уны, биләмәмде, хурлыҡҡа ҡалдырып, һиңә бирҙем.

Ә һин уларға мәрхәмәт күрһәтмәнең,
Хатта ҡарттарға ҡалып кейҙерҙең+.
7„Мин мәңге хакимә буласаҡмын“, – тип әйттең,
Әммә быларҙың нимә менән тамамланасағын
Уйлап ҡараманың, башыңа ла килтермәнең+.

8Гел рәхәттә аман йәшәгән ҡыҙ,

Эсеңдән генә: „Мин генә, минән башҡаһы юҡ;

Бер ваҡытта ла тол ҡалмам, бала ҡайғыһы күрмәм“, – тигәйнең.

Хәҙер инде тыңла+.

9Был ике бәлә бер көндә,

Көтмәгәндә башыңа төшәсәк:

Сихырҙарыңа, ҡеүәтле тылсымыңа ҡарамаҫтан,

Бала ҡайғыһы татырһың, тол ҡалырһың.

10Яуызлығыңа таяндың;

„Мине һис кем күрмәй“, – тинең.

Һине аҡылың менән белемең юлдан яҙҙырҙы.

„Мин генә, минән башҡа юҡ“, – тип уйланың.

11Бәлә килер – арбай алмаҫһың,

Ҡаза төшөр – ҡыуа белмәҫһең.

Ҡапыл әле уйыңда ла булмаған һәләкәткә юлығырһың+.

12Әйҙә, йәш сағыңдан шөғөлләнгән

Сихырҙарың менән маташ,

Әпсен-төпсөндәреңде ташлама,

Бәлки берәй нәмәгә һин ирешерһең,

Бәлки берәйһен ҡурҡыта алырһың.

13Кәңәштәрҙән йонсоп бөттөң инде.

Әйҙә, күкте күҙәтеүселәр һәм йондоҙсолар,

Яңы айға ҡарап юраусылар килеп,

Башыңа төшкән ҡазаларҙан ҡотҡарһын.

14Ана, улар һалам кеүек:

Ут уларҙы яндырып юҡ итер.

Үҙҙәрен дә ялҡындан ҡотҡара алмаҫтар.

Йылынырлыҡ ҡуҙ түгел был,

Алдында ултырырлыҡ ут түгел+.

15Кемдәр менән йәштән бергә эшләнең, сауҙа ҡорҙоң,

Һәммәһе лә үҙ юлына китер, һине ҡотҡарыусы булмаҫ».

48

Раббының Исраилға яңы нәмәләр белдереүе

48^1Тыңлағыҙ, эй Яҡуп йорто,
Исраил исеме менән аталғандар,
Йәһүҙәнең орлоғонан таралғандар!
Раббы исеме менән ант итәһегеҙ,
Исраил Аллаһын саҡыраһығыҙ,
Әммә тоғролоҡ һәм тәҡүәлектән алыҫһығыҙ+.
2Үҙегеҙҙе изге ҡала исеме менән йөрөтәһегеҙ,
Исраил Аллаһына таянаһығыҙ.
Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы!
3«Булып үткәндәр хаҡында
Мин алдан уҡ әйтеп ҡуйған инем,
Ул һүҙҙәр Минең ауыҙымдан сыҡты,
Мин иғлан иттем һәм бойомға ашырҙым,
Барыһын да ҡапыл эшләнем+.
4Тиҫкәре икәнеңде, муйыныңдың – тимер,
Маңлайыңдың баҡыр булғанын белгәнгә күрә,+
5Быларҙы Мин һеҙгә алдан уҡ белдерә килдем,
Һуңынан һин: „Быларҙы минең ботом эшләне.

Ағастан яһалған, ҡойолған һындарым шулай тип бойорҙо!“ – тип

Әйтмәһен өсөн, булмаҫтан элек иғлан иттем+.

6Был хаҡта һин ишеткәйнең – инде ҡара уларҙың барыһын!

Инде лә бының хаҡлығын танымайһыңмы?

Ошо мәлдән алып һеҙгә яңы нәмәләр,

Һин белмәгән йәшерен нәмәләр хаҡында белдерәм+.

7Улар әллә ҡасан түгел, яңы ғына яралдылар,

Уны һин бөгөнгәсә белмәнең,

„Мин быларҙы белә инем“, – тип әйтә алмайһың.

8Һин ишетмәнең дә, белмәнең дә.

Әүәлдән ҡолағың томаланған.

Мин һинең хыянатсыл икәнеңде беләм;

Әсә ҡарынында саҡтан фетнәсе тип аталғанһың.

9Исемем хаҡына асыуымды кисектерә киләм.

Шөһрәтем хаҡына һиңә сабыр булдым,

Юғиһә юҡ итер инем.

10Бына һине утта иретеп таҙарттым,

Ләкин көмөш кеүек түгел,

Ә ғазап усағында һынаным+.

11Быны бары Үҙем өсөн,

Тик Үҙем өсөн генә эшләйем,

Сөнки ни өсөн исемем оятҡа ҡалырға тейеш?

Шөһрәтемде һис кемгә лә бирмәм+.

Раббының Исраилды Бабилдан йолоп алыуы

12Эй Яҡуп нәҫеле, Үҙем һайлап алған Исраил, тыңла Мине!

Был – Мин! Мин – беренсеһе һәм дә һуңғыһымын!+

13Минең ҡулым ерҙең нигеҙҙәрен ҡорҙо,

Уң ҡулым күктәрҙе киреп ҡуйҙы.

Мин саҡырыуға улар бергәләп тороп баҫыр+.

14Һәммәгеҙ йыйылығыҙ, тыңлағыҙ!

Боттарығыҙҙың ҡайһыһы ошоларҙы алдан әйтеп бирҙе?

Раббының яратҡан кешеһе Бабилда

Уның ихтыярын бойомға ашырыр,

Раббының көсөн халдейҙарға ҡаршы ҡулланыр+.

15Мин, эйе, Мин әйттем,

Уны Мин саҡырҙым.

Мин килтерҙем, уның юлы уңышлы буласаҡ+.

16Миңә яҡынлағыҙ, быны тыңлағыҙ!

Мин баштан уҡ йәшереп һөйләмәнем,

Был башланғандан алып Мин унда булдым».

«Инде Раббы Хаким мине һәм Үҙенең Рухын ебәрҙе»+.

17Раббы, Ҡотҡарыусың, Исраилдың Изгеһе былай ти:

«Мин – Раббы, һинең Аллаң,
Һиңә файҙа булғанды өйрәтеүсемен,
Бараһы юлыңда етәкләйем.
18Бойороҡтарымды тыңлаһаң икән!
Ул саҡта именлегегеҙ – йылға,
Бәрәкәтегеҙ диңгеҙ тулҡыны һымаҡ булыр ине+.
19Тоҡомоғоҙ – ҡом һымаҡ күп,
Балаларығыҙ ҡом бөртөгө кеүек хисапһыҙ булыр;

Исемдәре онотолмаҫ, Минең хозурымдан юҡҡа сыҡмаҫ ине»+.

20Бабилдан сығығыҙ, халдейҙар еренән ҡасығыҙ.

Был хәбәрҙе һөйөнөс ауаздары менән иғлан итегеҙ,

Һөйләгеҙ, донъяның һәр тарафына еткерегеҙ.

«Раббы Үҙенең ҡоло Яҡупты йолоп алды», – тип әйтегеҙ+.

21Сүллектән алып сыҡҡанда, һыуһыҙ интекмәнеләр;

Улар өсөн ҡаянан һыуҙар ағыҙҙы;

Ҡая ярҙы, унан һыу атылып сыҡты+.

22«Залимдарға иһә именлек юҡ», – ти Раббы.

49

Раббы ҡолоноң йыры

49^1Эй диңгеҙ ярҙары, тыңлағыҙ мине!

Алыҫ илдәрҙәге халыҡтар, яҡшылап ҡолаҡ һалығыҙ!

Раббы мине әсәм ҡарынында сағымдан саҡырҙы,

Мин тыумаҫтан алда исемем менән өндәште+.

2Телемде үткер ҡылыстай итте.

Ҡулының күләгәһе менән мине ҡапланы.

Ул мине, осло уҡ итеп, үҙ һаҙағында һаҡланы+.

3Ул миңә: «Һин – Минең ҡолом, Исраил,

Һинең аша шөһрәт ҡаҙанырмын», – тине+.

4Ә мин: «Юҡҡа ғына тырышҡанмын,
Көсөмдө бушҡа түккәнмен, – тинем. –
Әммә мин Раббы хөкөмөндәмен,
Әжерем – Раббы ҡулында».

5Яҡуп нәҫелен Үҙенә кире ҡайтарыр,
Исраилды Үҙ янында туплар өсөн,
Раббы мине әсәм ҡарынында уҡ
Үҙ ҡоло итеп яратты.
Уның күҙендә шөһрәт ҡаҙандым,
Аллам минең көс-ҡөҙрөтем булды.
6Инде Ул былай ти:
«Яҡуп ырыуҙарын аяҡҡа баҫтырыу,
Иҫән ҡалған исраилдарҙы ҡайтарыу өсөн,
Ҡолом булыуың ғына етмәгән,
Ҡотҡарыуым ер йөҙөнөң
Иң алыҫ төбәктәренә барып етһен тип,

Һине халыҡтар өсөн яҡтылыҡ сығанағы итәсәкмен»+.

7Кешеләр тарафынан хурланған,
Ҡәүемдәрҙән ситкә тибәрелгән,
Хакимдарҙың ҡоло булған затҡа
Исраилдың Ҡотҡарыусыһы,
Изге Аллаһы Раббы былай ти:
«Тоғро Раббы хаҡына,

Һине һайлап алған Исраилдың Изгеһе хаҡына батшалар

Һине күреп аяғүрә баҫыр,

Түрәләр алдыңда йөҙтүбән ергә ҡапланыр»+.

Сион балаларының кире ҡайтыуы

8Раббы былай ти:

«Хуш күргән ваҡытымда һиңә яуап ҡайтарҙым,

Ҡотҡарыу көнөндә ярҙам иттем.

Илде аяҡҡа баҫтырыу,

Ташландыҡ биләмәләрҙе хужаларына кире ҡайтарыу өсөн

Мин һине ҡурсалармын,

Һин – халҡым менән төҙөгән килешеүемдең билдәһе булырһың+.

9Тотҡондарға: „Сығығыҙ“,

Ҡараңғыла ултырғандарға:

„Күренегеҙ“, – тип әйтерһең.

Улар юл буйы туйынып килер,

Хатта яланғас ҡалҡыулыҡтарҙа утлау табыр+.

10Улар асыҡмаҫ һәм һыуһамаҫтар,

Ҡояш һуҡмаҫ, эҫе ҡапмаҫ уларға.

Сөнки Мәрхәмәт эйәһе юл күрһәтер,

Шишмәләргә алып килер+.

11Бөтә тауҙарымды юлға әйләндерәм,

Оло юлдарымды күтәртәм.

12Бына халҡым йыраҡтарҙан,

Кем төньяҡтан, кем көнбайыштан,

Ҡайһыһы Синимдан[*] килеп етер+.

13Һөйөн, эй күк; ҡыуан, эй ер йөҙө!

Тауҙар гөрләшеп тантана итһен!

Сөнки Раббы халҡына йыуаныс бирҙе,

Ғазап сиккәндәргә мәрхәмәт ҡылды»+.

14Ә Сион: «Раббы мине ташланы,

Бөйөк Хакимым онотто мине!» – тине+.

15Раббы иһә:

«Әсә имеҙгән сабыйын онотамы һуң? – тине. –

Йөрәк түренән сыҡҡан балаһын йәлләмәйме?

Хатта әсә үҙ балаһын онота ҡалһа ла,

Мин һине бер ваҡытта ла онотмам+.

16Ҡара, исемеңде Үҙемдең усыма яҙҙым.

Диуарҙарың һәр саҡ күҙ алдымда.

17Уландарың ашығып һиңә килер,

Ә талаусылар, емереүселәр сығып ҡасыр.

18Башыңды күтәр, тирә-яғыңа ҡара:

Барыһы йыйылып һиңә килә.

Мин Раббы, барлығым менән ант итеп белдерәм:

Һин уларҙы затлы биҙәүес һымаҡ тағырһың,

Кәләш һымаҡ улар менән биҙәнерһең+.

19Харабаға әйләнеп, бушап ҡалғайның,

Илең тотош таланғайны.

Әммә, Сион, халҡың өсөн ерҙәрең тар булыр,

Һине харап иткәндәр алыҫҡа ҡасыр+.

20Әле ишетерһең, әсирлектә тыуған балаларың:

„Бында беҙҙең өсөн бик тар,

Иркенләп йәшәргә урын бир“, – тип әйтер+.

21Шул ваҡыт эсеңдән генә:

„Быларҙы минең өсөн кем тыуҙырҙы?

Мин бит балаһыҙ ҡалғайным, түлһеҙ инем.

Һөргөнгә ҡыуылдым, алыҫҡа быраҡтырылдым.

Кем үҫтергән һуң уларҙы?

Япа-яңғыҙ ҡалғайным бит,

Ҡайҙан килгәндәр һуң улар?“ – тип әйтерһең».

22Раббы Хаким былай ти:

«Бына Мин ҡулымды һуҙып, ҡәүемдәргә ишара бирермен,

Халыҡтарға байрағымды күтәрермен.

Улар һинең улдарыңды – ҡосаҡтарында,

Ҡыҙҙарыңды яурындарында килтерер+.

23Батшалар – һине аҫрауға алған ата,

Батшабикәләр һөт әсәһе булыр.

Баштары ергә тейерҙәй булып, алдыңда эйелерҙәр,

Аяғыңдың туҙанын яларҙар.

Шул саҡ Минең Раббы булғанымды аңларһың.

Миңә өмөт бағлағандар оятҡа ҡалмаҫ»+.

24Мәгәр көслөнөң ҡулынан яумалын,

Залимдан тотҡондарҙы тартып алып буламы+?

25«Эйе, – ти Раббы. –

Көслөнөң ҡулындағы тотҡондар азат ителәсәк.

Залимдың ҡулынан яумалы тартып алынасаҡ.

Һинең менән алышҡандар менән Мин алышырмын,

Балаларыңды Мин ҡотҡарырмын!+

26Һине йәберләгәндәргә

Үҙҙәренең тәнендәге итен ашатырмын.

Улар шарап эскән кеүек үҙ ҡанынан иҫерер.

Шул сағында бар кешеләргә лә мәғлүм булыр:

Мин – Раббы, һинең Ҡотҡарыусың,

Йолоп алыусың, Яҡуптың ҡөҙрәтле Аллаһы Мин»+.

50

50^1Раббы былай ти:

«Мин ҡыуып ебәргән әсәгеҙҙең айырылышыу ҡағыҙы бармы әллә?

Йәки Мин һеҙҙе берәйһенә бурысымды ҡайтарыр өсөн һатып ебәрҙемме?

Юҡ, һеҙ гонаһтарығыҙ өсөн һатылдығыҙ,

Әсәйегеҙ һеҙҙең енәйәтегеҙ арҡаһында ҡыуылды+.

2Мин килгәндә ниңә бер кем дә юҡ ине?

Мин саҡырғанда ни өсөн һис кем яуап ҡайтарманы?

Һеҙҙе йолоп алыр өсөн әллә ҡулым ҡыҫҡарҙымы?

Ҡотҡарыр өсөн көсөм етмәйме?

Минең асыуым диңгеҙ киптерә,

Йылғалар сүлгә әйләнә;

Һыу бөткәс, балыҡтар серей, һыуһыҙлыҡтан үлә+.

3Мин күккә ҡараңғылыҡ япмаһы ябам,

Хәсрәт кейеме кейҙерәм»+.

Раббы ҡолоноң икенсе йыры

4Хәлдән тайғанға һүҙем менән таяныс булһын тип,

Раббы Хаким миңә аҡыл эйәләренең телен бирҙе.

Мин уҡыусы һымаҡ тыңлаһын тип,

Һәр иртә һайын ҡолағымды уята+.

5Раббы Хаким ҡолағымды асты,

Ҡаршылашманым, артҡа сикмәнем.

6Туҡмағандарға – арҡамды,

Һаҡалымды йолҡҡандарға яңағымды ҡуйҙым;

Битәрҙән һәм төкөрөктән битемде ҡапламаным+.

7Раббы Хаким ярҙам итә миңә,

Шуға күрә хурлыҡ миңә ҡағылманы;

Йөҙөмдө саҡматаш һымаҡ иттем,

Сөнки беләм: мәсхәрәгә ҡалмам+.

8Мине хаҡҡа сығарыусы яҡыная.

Кем минең менән дәғүәләшергә теләй?

Күҙмә-күҙ ҡарашып баҫһын.

Кем ғәйепләүсе? Яныма килһен!+

9Раббы Хакимым Үҙе миңә ярҙам итә:

Кем мине ғәйеплегә сығара алыр?

Улар барыһы ла кейем кеүек туҙып бөтөр,

Уларҙы көйә ҡалдырмаҫ+.

10Арағыҙҙа Раббынан ҡурҡҡан,
Уның ҡолоноң әйткәнен тыңлаған кем бар?
Ҡараңғылыҡта йөрөгән, яҡтылыҡ күрмәгән кеше
Раббының исеменә өмөт бағлаһын,
Аллаһына арҡаланһын!
11Әммә һеҙ, ут яҡҡан,
Ялҡынлы уҡ менән ҡоралланған һәр кем
Үҙегеҙҙең утығыҙҙың,
Ҡыҙған уҡтарығыҙҙың ялҡынына юлығығыҙ.
Минән аласағығыҙ шул:
Ғазап эсендә ятасаҡһығыҙ!

51

Раббының Сионды йыуатыуы

51^1«Ғәҙеллеккә ынтылғандар,

Раббыны эҙләгәндәр, тыңлағыҙ Мине!

Үҙегеҙ уйылып алынған ҡаяға,

Үҙегеҙ соҡолоп алынған тау-ташҡа күҙ һалығыҙ.

2Атағыҙ Ибраһимға, һеҙҙе тыуҙырған Сараға ҡарағыҙ.

Ибраһимды саҡырғанымда ул яңғыҙ ине,
Уға фатихамды бирҙем, нәҫелен арттырҙым+.
3Раббы Сионды йыуатыр,
Харабаларын тынысландырыр,
Уның сүлен Ғедән баҡсаһына әйләндерер,
Далаһын Раббы баҡсаһына әүерелдерер.
Ул ерҙә шатлыҡ, һөйөнөс булыр,
Раббыға шөкөрана, дан йырланасаҡ+.

4Тыңла Мине, халҡым, ҡолаҡ һал, өммәтем!

Бына Минән ҡарар-ҡанун сығыр,

Ғәҙел хөкөмөмдө халыҡтарға яҡтылыҡ-нур итермен+.

5Минең хаҡлығым яҡын,
Мин алып килгән ҡотолоу юлға сыҡты.
Мин халыҡтар араһында ҡулым менән
Ғәҙеллек урынлаштырырмын;
Диңгеҙ буйындағы илдәр Миңә өмөт бағлар,
Улар Минең ҡөҙрәтемә инаныр+.
6Күҙегеҙҙе күтәреп күккә ҡарағыҙ,
Аҫҡа – ер йөҙөнә күҙ һалығыҙ:
Күктәр төтөн кеүек тараласаҡ,
Ер йөҙө кейем һымаҡ туҙасаҡ;
Унда йәшәгәндәр себендәй ҡырыласаҡ,
Әммә Минең ҡотҡарыуым мәңгелек буласаҡ,
Хаҡлығымдың сиге булмаясаҡ+.

7Тыңлағыҙ Мине, хаҡлыҡты белеүселәр,

Ҡарар-ҡанунымды йөрәгендә йөрөткән халыҡ!

Кешеләрҙең хурлауынан ҡурҡмағыҙ,

Мәсхәрәләренән хафаға ҡалмағыҙ+.

8Сөнки улар көйә ашаған кейем,

Ҡорт төшкән йөн һымаҡ булыр.

Ә Минең хаҡлығым мәңге ҡалыр,

Ҡотҡарыуым быуындан-быуынға дауам итер»+.

9Ҡалҡ, ҡалҡ, көскә тейен, эй Раббының ҡулы!

Боронғо ваҡытта, элекке замандарҙағылай күтәрел!

Раһавты[*] һин киҫәк-киҫәк тураҡламаныңмы?

Аждаһаны сәнскән Һин түгелме+?

10Диңгеҙҙе, даръя һыуҙарын ҡоротҡан,

Йолоп алғандарың уҙа алһын өсөн

Диңгеҙ төбөн юлға әйләндергән һин түгелме+?

11Раббы йолоп алған кешеләр кире ҡайтыр,

Ҡыуанышып, гөрләшеп, Сионға килер.

Баштары осонда шатлыҡ тажы мәңге балҡыр.

Уларҙы шатлыҡ-ҡыуаныс сорнап алыр,

Ҡайғы-хәсрәт менән аһ-зар ташлап ҡасыр+.

12«Һеҙҙе йыуатыусы Мин генә, Мин! – ти Раббы. –

Ниңә һеҙ фани кешенән –

Үләндәй һулыған әҙәм балаһынан ҡурҡаһығыҙ+?

13Һеҙҙе яратҡан, күктәрҙе киргән,

Донъяның нигеҙен ҡорған

Раббыны нисек онотаһығыҙ?

Һеҙҙе ҡырмаҡсы булған залимдың асыуынан

Ниңә һәр ваҡыт, көнө буйы тетрәнәһегеҙ?

Әммә ҡайҙа һуң ул залимдың асыуы+?

14Оҙаҡламай бығауҙағы тотҡондар азат буласаҡ,

Улар үлмәҫ, ҡәбергә төшмәҫтәр,

Икмәк тип зарыҡмаҫтар.

15Мин Аллағыҙ Раббымын.

Минмен – диңгеҙҙе олотоп, тулҡындарын сайҡалдырған.

Минең исемем – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы!+
16Һүҙҙәремде ауыҙыңа һалдым,
Һине ҡулымдың күләгәһенә йәшерҙем,
Күкте кирҙем, донъяны нигеҙгә ҡуйҙым
Сионға: „Һин – Минең халҡым!“ – тинем».
17Уян, уян, аяҡҡа баҫ, Йәрүсәлим!

Һин Раббының ҡулынан асыу туҫтағын алып эстең.

Һине сайҡалдырған туҫтағыңды төбөнә тиклем бушаттың+.

18Үҙең тыуҙырған барлыҡ улдарҙан

Һиңә юл күрһәтеүсе булманы!

Үҙең үҫтергән шунса улдарҙың араһынан

Бер кем етәкләп барманы!

19Икеләтә бәлә килде һиңә!

Кем генә һине ҡыҙғаныр икән?

Талау һәм һәләкәт, ҡытлыҡ менән ҡылыс –

Кем һине йыуата алыр+?

20Улдарың, хәлдән тайған ҡоралай һымаҡ,

Һәр урам сатында ята;

Раббының асыуы уларҙы шул хәлгә төшөрҙө,

Аллаңдың тауышы дәһшәтле!

21Шуға күрә, эй яралы Йәрүсәлим;

Шарапһыҙ иҫерек халыҡ, быны ишет!

22Хакимың Раббы,

Үҙ халҡының дәғүәһен яҡлаған Алла былай ти:

«Бына һине сайҡалдырған туҫтаҡ,

Асыуымдың туҫтағын ҡулыңдан алдым.

Башҡаса унан эсмәҫһең+.

23Мин уны һине ғазаплаусылар ҡулына,

Һиңә: „Ергә ят та, өҫтөңә баҫып үтәйек“, – тигән,

Арҡаңды урам тупрағы һымаҡ тапағандарға тотторам».

52

Йәрүсәлимдең шатлығы

52^1Уян, Сион, уян, ҡөҙрәтеңә таян!

Эй мөҡәддәс ҡала Йәрүсәлим,

Гүзәл кейемдәреңде кей!

Сөннәтһеҙҙәр һәм пак булмағандар

Башҡаса һиңә инә алмаҫтар+.

2Өҫ-башыңдағы саңды ҡаҡ,

Тороп баҫ, әсирә Йәрүсәлим!

Муйыныңдағы сынйырҙы алып ташла,

Эй әсирә Сион-ҡыҙ!

3Раббы былай ти:

«Һеҙ бушҡа һатылғайнығыҙ,

Аҡсаһыҙ йолоп алынырһығыҙ!»

4Раббы Хаким былай ти:

«Башта халҡым Мысырға барғайны.

Унда килмешәк булып йәшәне.

Унан ашшурҙар уларҙы бер ғәйепһеҙгә иҙҙе.

5Инде хәҙер Миңә ни эшләргә? – тип белдерә Раббы, –

Халҡым нахаҡҡа алып кителде,
Уның хакимдары илай, – тип белдерә Раббы. –
Һәр саҡ, көндәр буйы исемем мыҫҡыл ителә+.
6Әммә халҡым исемемде таныясаҡ,

Көнө еткәс: „Бына – Мин!“ – тигән Зат булыуымды аңлаясаҡ».

Тыныслыҡ һәм ҡотолоу хаҡында һөйөнөслө хәбәр

7Тауҙар артылып хәбәр килтереүсенең

Аяҡтары ниндәй күркәм!

Ул тыныслыҡ тураһында һөйөнсө,

Ҡотолоу хаҡында хәбәр алып килә.

Сион халҡына: «Аллағыҙ батшалыҡ итә», – тип белдерә+.

8Тыңла: Һаҡсыларыңдың тауышы ишетелә,
Бөтәһе бергә ҡыуанып ҡысҡырыша.
Сөнки Раббының Сионға кире ҡайтҡанын
Үҙ күҙҙәре менән күреп тора.
9Эй Йәрүсәлим харабалары,
Һөйөнөгөҙ, бергәләшеп йырлағыҙ,
Сөнки Раббы Үҙенең халҡын йыуатты,
Йәрүсәлимде йолоп алды+.
10Раббы бөтә ҡәүемдәрҙең күҙ алдында
Мөҡәддәс ҡулының ҡөҙрәтен күрһәтте;
Донъяның һәр бер тарафы
Аллабыҙҙың ҡотҡарыуын күрер+.

11Китегеҙ, унан сығып китегеҙ!

Нәжес нәмәгә ҡағылмағыҙ.

Раббының һауытын алып барыусылар

Ул урындан сығығыҙ, пакланығыҙ!+

12Әммә һеҙ ашыҡмай ғына сығырһығыҙ,

Ҡасып-боҫоп китмәҫһегеҙ;

Сөнки Раббы алдығыҙҙан барыр.

Исраил Аллаһы артығыҙҙан да һаҡлап килер+.

Раббының ғазап сигеүсе ҡоло

13«Бына Минең ҡолом уңыш ҡаҙаныр,

Ул ҡалҡыр, күтәрелер, бөйөк булыр+.

14Күптәр, уны күреп, шаҡ ҡатҡан ине,

Ҡиәфәте, сырайы шундай боҙолған,

Кешегә һис оҡшашлығы ҡалмағайны.

15Ләкин ул күп халыҡтарҙы хайран ҡалдырасаҡ.

Уның алдында батшалар ауыҙ йомасаҡ.

Улар үҙҙәренә бер кем дә һөйләмәгәнде күрәсәк,

Ишетмәгән нәмәләрҙе аңлаясаҡ»+.

53

53^1Беҙ һөйләгән хәбәргә кем ышанды?

Раббының ҡөҙрәте кемгә асылды+?

2Ул Раббы алдында бер үҫенте кеүек,
Ҡоро тупраҡтағы шытым һымаҡ күтәрелде.
Уның ҡиәфәтендә беҙ һоҡланырҙай
Күркәмлек тә, бөйөклөк тә,
Беҙҙе үҙенә йәлеп итә алырҙай
Һис бер нәмә юҡ ине+.
3Кешеләр тарафынан хурланды, ситкә тибелде;
Сир-ғазаптарҙы үҙе татып белде.
Һәммәһе унан йөҙ сөйөрҙө, ситкә боролдо,
Түбәнһеттек, әҙәмгә лә һанаманыҡ+.

4Асылда ул сирҙәребеҙҙе өҫтөнә алды,

Ғазаптарыбыҙҙы үҙенә йөкмәне.

Ә беҙ уны Алла тарафынан язаланған,

Туҡмалып йәберләнгән тип иҫәпләнек+.

5Ул иһә беҙҙең енәйәттәребеҙ арҡаһында тәненә йәрәхәт алған;

Беҙҙең ғәйептәребеҙ өсөн ул иҙелгән.

Уның язаланыуы беҙгә именлек килтергән,

Уның яралары беҙгә сихәт биргән+.

6Бөтәбеҙ ҙә һарыҡ һымаҡ аҙашҡайныҡ;

Һәр беребеҙ үҙенең юлына боролғайны.

Ә Раббы беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы уға йөкмәтте+.

7Уны иҙҙеләр,
Ул ғазап сикте, әммә ауыҙын асманы.
Салырға килтерелгән бәрәс шикелле,

Йөнөн ҡырҡыусы алдында өнһөҙ торған һарыҡ кеүек

Ауыҙын асманы+.

8Тотоп алдылар, хөкөм иттеләр, алып киттеләр.

Уның яҙмышын кем уйлап торған?

Тереләр донъяһынан тартып алынды;

Халҡымдың енәйәттәре арҡаһында язаланды+.

9Һис бер йәбер-золом ҡылмаһа ла,

Ауыҙынан ялған сыҡмаһа ла,

Ҡәберен залимдар янында бирҙеләр,

Үлгәс, байҙар янына ҡуйылды+.

10Уның ғазапланыуы Раббыға кәрәк ине,
Был михнәттәргә Ул дусар итте.
Йәнен ғәйеп ҡорбаны итеп килтерһә,
Тоҡомон күрер, ғүмерен оҙайтыр;
Раббының ихтыяры уның аша бойомға ашырыласаҡ.

11Кисергән ғазаптарҙан һуң ул яҡтылыҡ күрәсәк,

Үҙ эшенең асылына төшөнөп, ҡәнәғәтләнеү табасаҡ.

«Минең тоғро ҡолом бик күптәрҙе аҡлаясаҡ,

Сөнки уларҙың ғәйептәрен үҙ өҫтөнә аласаҡ, – ти Раббы. –+

12Шуға күрә уға бөйөктәр араһында өлөш бирермен,

Яумалды көслөләр менән бүлешер.

Сөнки йәнен фиҙа ҡылды,

Енәйәтселәр менән тиң һаналды.

Бик күптәрҙең гонаһын үҙенең өҫтөнә алды,

Енәйәтселәрҙең дә яҡлаусыһы булды».

54

Раббының Йәрүсәлимгә тоғролоғо

54^1«Бала тапмаған түлһеҙ ҡатын, һөйөн!

Ҡыуаныстан ҡысҡыр!

Эй тулғаҡ ғазабы татымаған ҡатын,

Шатлыҡтан йырла!

Сөнки ташланған ҡатындың балалары

Ирле ҡатындыҡынан күберәк булыр, – ти Раббы, –+

2Сатырыңды киңәйт,
Торлаҡтарыңдың шаршауҙарын һуҙ;
Артҡа сигенмә, кирге ептәреңде оҙонайт,
Сатырыңдың ҡаҙыҡтарын нығыт.
3Сөнки уңға ла, һулға ла йәйрәйәсәкһең.
Тоҡомоң күп халыҡтарға хаким буласаҡ,
Бушап ҡалған ҡалаларҙы төйәк итәсәк.

4Ҡурҡма, оятҡа ҡалмаҫһың!

Тартынма, бүтән хурлыҡ күрмәҫһең.

Йәшлегеңдә мәсхәрәләнгәнде оноторһоң,

Тол саҡта кисергәндәреңде иҫкә алмаҫһың!+

5Сөнки һине Бар ҡылыусы – ирең.

Уның исеме – Күк ғәскәрҙәре Раббыһы.

Һине йолоп алыусы – Исраилдың Изгеһе.

Ул бөтә донъяның Аллаһы тип атала+.

6Раббы һине – ташланған, рухы һынған,

Йәштән кейәүгә сығып,

Һуңынан ситкә тибелгән ҡатынды саҡырған һымаҡ саҡыра+.

7Мин һине аҙға ғына ҡалдырып торҙом,

Ҙур мәрхәмәт менән кире ҡабул итәм+.

8Аҙға ғына, асыулы сағымда һинән йөҙ йәшереп торҙом.

Әммә мәңгелек мөхәббәт менән
Рәхимлек ҡылырмын һиңә. –
Шулай ти һине йолоп алыусы Раббы+.

9Был Миңә Нух заманындағы һымаҡ.

Нух дәүерендәге туфандың һыуҙары

Инде бер ваҡытта ла ер йөҙөн баҫмаясағы хаҡында

Нисек ант иткән булһам,

Шулай уҡ вәғәҙә бирәм:

Башҡа Һиңә асыуланмам, битәрләмәм+.

10Тауҙар урынынан күсһә лә,

Ҡалҡыулыҡтар тетрәһә лә,

Һине мөхәббәтемдән айырмам.

Именлек хаҡында килешеүем ҡаҡшамаҫ, –

Шулай ти һиңә мәрхәмәт ҡылған Раббы+.

11Эй дауылдарҙан туҡмалған,

Йыуатыу тапмаған бахыр ҡала!

Бына, һинең таштарыңды фирүзә өҫтөнә ҡуям,

Нигеҙеңде зәңгәр яҡуттан һалам.

12Манараларыңды ҡыҙыл яҡуттан,

Ҡапҡаларыңды гәүһәрҙән,

Диуарҙарыңды аҫылташтарҙан ҡорам.

13Бөтә балаларыңды Мин, Раббы, өйрәтәсәкмен,

Улар камил бер именлек эсендә йәшәр+.

14Ғәҙеллек-хаҡлыҡта нығынырһың,

Йәбер-иҙелеүҙән алыҫ торорһоң, ҡурҡмаҫһың.

Хәүеф-дәһшәт татымаҫһың, ул һиңә яҡынлашмаҫ.

15Һиңә ҡаршы ҡорал күтәрһәләр,

Һин белеп тор, улар Минән түгел.

Һиңә һөжүм иткән һәр кем

Алдыңда ергә йығылыр.

16Ҡара, күрек менән ҡуҙ өрҙөргән,
Үҙ маҡсаты өсөн ҡорал әҙерләгән
Тимерсене Мин яраттым,
Юҡ итһен тип емереүсене лә Мин бар ҡылдым.

17Һиңә ҡаршы яһалған һис бер ҡорал эшкә ашмаҫ;

Хөкөмдә һиңә яла яҡҡан һәр телде

Үҙең ғәйеплегә сығарырһың.

Раббыға ҡол булғандарҙың өлөшө шул:

Уларҙы Үҙем аҡлармын», – тип белдерә Раббы+.

55

Мәңгелек килешеү

55^1«Эй бөтә сарсағандар, һыуға килегеҙ!
Аҡсаһы булмағандар, килегеҙ, алығыҙ, ашағыҙ;
Килегеҙ, көмөш түләмәйенсә,
Бушлай алығыҙ шарап менән һөттө!+

2Ризыҡ булмаған нәмәгә ни өсөн аҡса сарыф итергә?

Эшләп тапҡанығыҙҙы ни өсөн

Тамаҡ туйҙырмаған нәмәгә әрәмләргә?

Мине диҡҡәт менән тыңлағыҙ:

Иң затлы ризыҡты ауыҙ итерһегеҙ,

Һыйлы аҙыҡҡа ләззәтләнерһегеҙ+.

3Әйткәнемә ҡолаҡ һалығыҙ, Минең яныма килегеҙ,

Тыңлағыҙ мине һәм йәшәрһегеҙ.

Һеҙҙең менән мәңгелек килешеү төҙөрмөн,

Дауытҡа вәғәҙә иткән тоғро һөйөүемде бирермен+.

4Бына Мин Дауытты ҡәүемдәргә – шаһит,

Халыҡтарға юлбашсы һәм хаким итәм.

5Һин, Исраил, үҙең белмәгән халыҡтарҙы саҡырырһың,

Раббың Аллаң, Исраилдың Изгеһе хаҡына

Һине белмәгән ҡәүемдәр йүгереп килер.

Сөнки Ул һине данға сорнаны»+.

6Раббыны табырға мөмкин булған саҡта, эҙләгеҙ;

Ул яҡында саҡта, саҡырығыҙ!+
7Яман әҙәм ҡыуған юлын,
Залим яуыз уйын ташлаһын;

Раббыға әйләнеп ҡайтһын – Ул мәрхәмәтен күрһәтер;

Беҙҙең Аллабыҙға килһен – Ул ярлыҡауға бик йомарт.

8«Минең уйҙар – һеҙҙең уйҙар түгел,

Һеҙҙең юлдар – Минең юлдар түгел, – тип белдерә Раббы. –

9Сөнки, күктәр нисек ер йөҙөнән бейек булһа, – ти Раббы, –

Минең юлдарым – һеҙҙең юлдарҙан,
Уйҙарым һеҙҙең уйҙарҙан бейегерәк+.
10Күктән яуған ямғыр һәм ҡар ергә төшә,
Үҫемлектәр үҫтерһен, уңдырышлы булһын,
Сәсеүсегә орлоҡ, ашаусыға икмәк бирһен өсөн
Тупраҡты һуғара, ә ҡабаттан күккә күтәрелмәй.
11Минең ауыҙымдан сыҡҡан һүҙ ҙә шулай булыр.
Миңә буп-буш кире ҡайтмаҫ,
Теләгәнемде ғәмәлгә ашырыр,
Нимәгә ебәргәнмен, шуны башҡарыр»+.

12Һөйөнөс менән сығырһығыҙ ҙа

Иҫән-аман кире ҡайтырһығыҙ.

Тауҙар, үрҙәр алдығыҙҙа ҡыуанышып йырлар,

Ҡырҙағы бөтә ағастар алҡышлап торор+.

13Сәнскеле ҡыуаҡ урынына – кипарис,

Кесерткән урынына мирт үҫеп сығыр.

Былар барыһы ла Раббы өсөн шөһрәт,

Мәңгелек, юғалмаҫ билдә булыр+.

56

Раббының бөтә халыҡтарҙы ҡабул итеүе

56^1Раббы былай ти:
«Ғәҙел хөкөм, тоғро ғәмәлдәр ҡылығыҙ,
Оҙаҡламай Мин ҡотолоу ебәрермен,
Хаҡ булыуым тиҙҙән асыласаҡ+.
2Шулай эшләгән, яҡшы ғәмәлдәр ҡылған,
Шәмбе көндәрҙе тотҡан, уны нәжесләмәгән,

Һәр төрлө яуызлыҡтан тыйылған кеше ниндәй бәхетле!»+

3Раббы юлына ҡушылған сит ил кешеһе:
«Раббы мине барыбер Үҙ халҡынан айырасаҡ»,
Алашар: «Мин бер кипкән ағасмын!» – тимәһен+.
4Сөнки Раббы былай ти:
«Шәмбе көндәремде тотҡан,
Мин хуш күргәндәрҙе һайлаған,
Килешеүемә тоғро ҡалған алашарҙарға
5Йортомда, диуарҙарым араһында

Уллы һәм ҡыҙлы булыуға ҡарағанда ла яҡшыраҡ нәмә –

Хәтирә һәм исем-ат бирермен.

Ул юйылмаҫ, мәңгелек исем булыр.

6Раббы юлына ҡушылған, Уға хеҙмәт иткән,
Уның исемен яратҡан,
Уның ҡолона әйләнгән сит ил кешеһен,
Шәмбе көнөн тотҡан,
Уны нәжесләнеүҙән һаҡлаған,
Килешеүемә тоғро ҡалған һәр кемде
7Изге тауыма алып килермен,
Доға йортомда ҡыуандырырмын;
Тотош яндырыу ҡорбандарын,
Бөтә ҡорбандарын хуш күрермен.
Минең йортом бар халыҡтар өсөн
Доға ҡылыу йорто тип аталыр»+.
8Һөргөндәге исраилдарҙы туплаған
Раббы Хаким былай ти:
«Йыйылғандары янына башҡаларын да йыйырмын»+.

Исраилдың һуҡыр көтөүселәре

9Бөтә ҡырағай йәнлектәр,
Урмандағы барса хайуандар,
Килегеҙ ҙә ашағыҙ!+
10Исраилдың ҡарауылсылары һуҡыр,
Барыһы ла белекһеҙ.
Улар һәммәһе – өрә белмәгән телһеҙ эт,
Яталар ҙа серемгә китәләр,
Йоҡларға бик яраталар!+
11Туя белмәгән ҡомһоҙ эттәргә оҡшаш улар;
Аҡылын юйған көтөүселәр:
Һәр кем үҙ яғын ҡайыра,
Һәр береһе үҙ файҙаһын көҫәй+.
12Бер-береһенә әйтәләр:
«Килегеҙ, шарап ҡуйырмын,
Туйғансы хәмер эсәйек!
Иртәгәһе көн дә бөгөнгөләй үтер,
Хатта бынан да яҡшыраҡ булыр!»+

57

Халыҡтың хыянаты

57^1Тәҡүә кеше үлеп китә –

Һис кем быны күңеленә яҡын алмай.

Тоғро әҙәм мәрхүм була –

Ни өсөн икәнен бер кем дә аңламай.

Яуызлыҡтан ҡотолһон тип, тоғро кешеләр алына –

2Тыныслыҡҡа ирешә.

Дөрөҫ юлда йөрөгәндәр

Мәңгелек урындарында тыныс ята+.

3«Һеҙ иһә, эй күрәҙәсе ҡатындың балалары,

Фәхеш һәм зинасылар тоҡомо, яҡын килегеҙ!+

4Һеҙ кемде мәсхәрә итәһегеҙ?

Кемгә ҡаршы ауыҙ асаһығыҙ?

Кемгә ҡарап тел сығараһығыҙ?

Һеҙ – енәйәт балалары, ялған орлоғо!

5Имәндәр араһында,

Суҡ япраҡлы һәр ағас аҫтында дәртегеҙ ҡотора.

Уйһыуҙарҙа, ҡаялар ышығында

Балаларығыҙҙы ҡорбанға килтерәһегеҙ+.

6Уйһыуҙағы шыма таштар – һинең өлөшөң,

Эйе, улар һинең насибың!

Уларға түкмә ҡорбандар бирҙең,

Уларға икмәк саҙаҡалары килтерҙең.

Шуны күреп, Мин ҡәнәғәт булайыммы?

7Түшәгеңде юғарыла, бейек тау башында һалдың,

Ҡорбандарыңды салырға шунда мендең.

8Ишегең артына, ишек яңаҡтарың артына

Ерәнгес тамғалар ҡуйҙың.

Мине ташлап, түшәгеңде астың,

Уны киңәйттең, уйнаштарың менән килешеү беркеттең.

Бергә ятырға тип йән аттың,

Күҙ алмай уларҙың яланғаслығына баҡтың+.

9Илаһ Мөләхкә зәйтүн майы ташының,

Хуш еҫле майҙарҙы муллап исрафланың.

Илселәреңде йыраҡҡа оҙаттың,

Үлеләр донъяһына тиклем төшөрҙөң.

10Оҙон юлда талсыҡҡан хәлдә лә:

„Өмөтөм бөттө!“ – тип әйтмәнең.

Көсөңдө туплап, яңынан торҙоң.

Шуға ла арыу һиҙмәнең.

11Миңә хыянат итерлек,
Мине иҫтән сығарырлыҡ,
Күңелеңдән юйып ырғытырлыҡ итеп,
Кем ҡурҡытты, кем ҡотоңдо алды?
Мин оҙаҡ өндәшмәй торған өсөн,
Минән ҡурҡыуҙан туҡтанығыҙмы+?
12Һүҙҙә генә тоғро булғанығыҙҙы,
Ҡылған ғәмәлдәрегеҙҙе асасаҡмын,
Уларҙың һеҙгә файҙаһы булмаҫ.
13Ярҙам һорап ҡысҡырғанығыҙҙа,
Йыйған боттарығыҙ ҡотҡарырмы?
Һәммәһен дауыл осороп алып китәсәк,
Иҫкән ел һепереп түгәсәк.
Миңә һыйынғандар иһә илгә хужа булыр,
Мөҡәддәс тауымды биләмәгә алыр»+.

Раббының халҡына шифа бирәсәге

14Раббы әйтә:

«Юл һалығыҙ, юлды тигеҙләгеҙ!

Халҡым алдындағы ҡаршылыҡтарҙы алып ташлағыҙ!»

15Мөһабәт һәм бөйөк,
Мәңге йәшәүсе, исеме Изге былай ти:
«Бейек һәм мөҡәддәс урында төйәк итһәм дә,
Хәсрәтлеләр, рухы төшөнкөләр янындамын,
Баҫалҡыларҙың рухын күтәрәм,
Хәсрәтлеләрҙең йөрәген терелтәм+.
16Мәңге дәғүәләшеп тормам,
Һәр ваҡыт асыулы булмам.
Юҡһа Үҙем бар ҡылғандарҙың рухы һыныр,
Кеше заты хәлдән тайыр ине+.
17Халҡымдың гонаһсыл ҡомһоҙлоғо арҡаһында,
Асыуланып, уны язаланым.
Унан йөҙ йәшерҙем, асыуландым,
Әммә барыбер хыянат итеп,
Үҙ юлынан бара бирҙе+.

18Мин уларҙың юлын күреп торҙом,
Тик шулай ҙа был халыҡты дауалармын,
Үҙем етәкләп барырмын, йыуатырмын.
Ҡайғылыларҙың теленә+
19Маҡтау һүҙҙәре һалырмын.

Йыраҡтағы-яҡындағыға ла тыныслыҡ-именлек булһын!

Барыһын да шифалармын», – ти Раббы+.

20Яуыздар иһә сайҡалған диңгеҙ кеүек.

Ул диңгеҙ тын тора алмаҫ,

Тулҡындары ләм һәм бысраҡ сығарыр.

21«Яуыздарға именлек юҡ!» – ти минең Аллам+.

58

Дөрөҫ ураҙа тотоу

58^1«Тамаҡ ярып ҡысҡыр, һис тартынма,
Тауышың борғолай яңғыраһын;
Халҡыма – енәйәттәрен,
Яҡуп нәҫеленә гонаһтарын белдер!+
2Аллаларына тоғро халыҡтай,
Улар туҡтауһыҙ Мине эҙләгән була.
Раббының ҡанунын онотмаған халыҡ һымаҡ,
Юлдарымды өйрәнергә теләй.
Минән ғәҙел хөкөм һорай,
Алланың яҡын булыуын теләй.
3„Беҙ ураҙа тотабыҙ, ниңә Һин быны күрмәйһең?
Нәфсебеҙҙе тыябыҙ,
Ә Һин иғтибар бирмәйһең?“ – ти улар.

Ысынында, һеҙ ураҙа тотҡан көндө
Теләгәнегеҙҙе ҡылаһығыҙ;
Хеҙмәтселәрегеҙҙең барыһын иҙәһегеҙ+.
4Ураҙағыҙ талаш, ғауға менән үтә,
Аяуһыҙланып йоҙроҡ күтәрәһегеҙ.
Ураҙағыҙ ошо рәүешле булғанда
Ауазығыҙ юғарыла ишетелмәҫ.

5Мин теләгән ураҙа шулай була, тип һанайһығыҙмы?

Әҙәмдең нәфсеһен тыйған көнө ошолай буламы?

Ҡамыш һымаҡ баш эйеп,

Ҡыл туҡыма йәйеп көл өҫтөндә ятыумы?

Ошоно ураҙа, Раббы хуш күргән көн тип атайһығыҙмы+?

6Ғәҙелһеҙлек бығауҙарын өҙ,
Ҡалып бауҙарын сис,
Иҙелгәндәрҙе иреккә ебәр,
Һәр төрлө ҡалыпты емер –
Мин теләгән ураҙа ошолай була+.
7Икмәгеңде астар менән бүлеш,
Йортһоҙ фәҡирҙәрҙе өйөңә саҡыр,
Яланғасты күрһәң, кейендер,
Туғандарыңдан ситкә боролма+.
8Шул саҡ нурығыҙ таң һымаҡ балҡыр,
Тиҙ арала шифа табырһығыҙ.
Тоғролоғоғоҙ алдығыҙҙан йөрөр,
Артығыҙҙан Раббының шөһрәте һаҡлап барыр+.
9Ул саҡта Раббыға өндәшерһең –
Ул һиңә яуап ҡайтарыр;
Ярҙам һорап саҡырырһың,
Ул: „Мин бындамын“, – тип әйтер.

Башҡаларға кейҙергән ҡалыпты емереп ташлаһаң,
Бармаҡ төртөп яла яғыуҙан туҡтаһаң;
10Астар өсөн йәнеңде бирерҙәй булһаң,
Иҙелгәнгә нимә кәрәк, шуны бирһәң,
Нурың ҡараңғыла балҡып торор,

Дөм ҡараңғы ваҡытың да көн үҙәге һымаҡ балҡыр.

11Раббы һәр саҡ һеҙгә юл күрһәтер,
Ҡороп кипкән тупраҡтарҙа туйындырыр,
Тәнегеҙгә көс-ҡеүәт бирер;
Мул һуғарылған баҡсалай,
Мәңге ҡоромаҫ шишмәләй булырһығыҙ+.
12Боронғо харабаларҙы ҡабат торғоҙорһоң,
Иҫке нигеҙҙәр өҫтөнә яңыларын ҡорорһоң.
Һине „емерек диуарҙарҙы төҙәтеүсе,
Йәшәү өсөн урамдарҙы яңыртыусы“ тип атарҙар+.

Шәмбе көнөн ҙурлау

13Шәмбеләремде аяҡ аҫтына һалып тапамаһаң,
Изге көнөмдә үҙ файҙаңды ҡайғыртмаһаң,
Шәмбе көнөн „ҡыуаныс“ тип,
Раббының изге көнөн „хөрмәтле“ тип һанаһаң;
Көндәлек эшең менән булышмай,
Табыш артынан ҡыумай,
Буш һүҙ һөйләмәй, ихтирам итһәң,+
14Раббы һинең ҡыуанысың булыр.
Ул саҡта Мин һине ер йөҙөнөң
Бейек түбәләренә атландырырмын,
Атаң Яҡуптың биләмәһенән туйындырырмын».
Был – Раббының ауыҙынан сыҡҡан һүҙҙәр+.

59

Гонаһ һәм тәүбә

59^1Баҡ, Раббының ҡулы ҡотҡармаҫлыҡ булып ҡыҫҡарманы;

Ҡолағы ишетмәҫлек булып ҡатманы+.
2Тик ғәйептәрегеҙ һеҙҙе Алланан айырҙы;
Гонаһтарығыҙ арҡаһында
Раббы һеҙҙән йөҙ сөйөрҙө,
Тауышығыҙҙы ишетмәҫ булды+.
3Сөнки ҡулдарығыҙ – ҡанға,
Бармаҡтарығыҙ ғәйеп ғәмәлдәргә нәжесләнгән.
Ауыҙығыҙ ялған һөйләй,
Телегеҙҙән алдаҡ түгелә+.

4Һис кем хөкөм ғәҙел булһын, тимәй,

Үҙ дәғүәһен дөрөҫлөк менән яҡламай.

Буш һүҙгә ышаналар, ялған һөйләйҙәр.

Яуызлыҡҡа йөклө булып, золом тыуҙыралар+.

5Ҡара йылан күкәйе баҫалар,

Үрмәксе ауы үрәләр.

Кем ул күкәйҙе ашай, шул үлер,

Ярылғанынан ағыулы йылан сығыр.

6Улар үргән ауҙан кейем сыҡмаҫ,

Ҡулдары туҡығанға төрөнә алмаҫтар.

Ҡылған ғәмәлдәре – тик яуызлыҡ,

Ҡулдарының эше – йәбер-золом+.

7Аяҡтары яуызлыҡҡа табан сабыр,

Ғәйепһеҙҙең ҡанын түгер өсөн ашығырҙар.

Баштарындағы уйҙары енәйәтсел,

Юлдарында – емереклек һәм һәләкәт+.

8Улар именлек юлын белмәйҙәр,

Йөрөгән юлдарында ғәҙеллек юҡ.

Атлаған һуҡмаҡтары кәкре,

Унан барғандар тынғылыҡ тапмаҫ.

9Шуға күрә лә ғәҙеллек беҙҙән йыраҡ,

Раббы беҙҙе ҡотҡармай.

Яҡтылыҡҡа өмөтләндек, ә әйләнәбеҙҙә ҡараңғылыҡ;

Нур эҙләйбеҙ, дөм-ҡараңғыла йөрөйбөҙ.

10Һуҡыр һымаҡ диуарға тотоноп,

Күҙһеҙ кеүек һәрмәнеп йөрөйбөҙ.

Төшлөктә эңерҙәгеләй һөрөнәбеҙ,

Һау-сәләмәттәр араһында – үлекбеҙ+.

11Һәммәбеҙ ҙә айыу һымаҡ үкерәбеҙ,

Күгәрсен шикелле ыңғырашабыҙ.

Ғәҙеллек көтәбеҙ, әммә ул юҡ;

Ҡотҡарыу көтәбеҙ – беҙҙән йыраҡ+.

12Сөнки Һинең алдыңда артыҡ башбаштаҡ булдыҡ,

Гонаһтарыбыҙ беҙгә ҡаршы шаһитлыҡ ҡыла,

Енәйәттәребеҙ һәр саҡ күҙ алдында,

Ғәйебебеҙҙе беләбеҙ.

13Башбаштаҡланып Раббынан ваз кистек,

Аллабыҙҙан йөҙ сөйөрҙөк, артынан эйәрмәнек.

Йәбер-золомға, хыянатҡа өндәнек,

Үҙебеҙ уйлап сығарып, ялған һөйләп йөрөнөк.

14Ғәҙеллек ҡыуылды, дөрөҫлөк йыраҡта ҡалды.

Сөнки хәҡиҡәт ҡала майҙанында абынды,

Выждан инер өсөн юл тапманы.

15Бер ерҙә лә хәҡиҡәт юҡ,

Яуызлыҡтан йыраҡ торған кеше талана.

Раббы быларҙы күрҙе һәм хәҡиҡәт юҡлығына әрнене.

16Хәлде үҙгәртерлек бер кемдең дә булмағанын күрҙе,

Яҡлаусының булмауына хайран ҡалды.
Үҙ көсө менән еңеү яуланы,
Хаҡлығы Уға таяныс булды+.
17Ул дөрөҫлөктө һарайта итеп кейҙе,
Ҡотолоу торҡаһын башына һалды,
Үслек ябынсаһына уранды,
Ярһыуына япма һымаҡ төрөндө+.
18Һәр кемгә ғәмәлдәренә күрә бирер.
Дошмандарына асыу менән яуап ҡайтарыр,
Уны күрә алмағандарҙы язаға тарттырасаҡ,
Диңгеҙ буйындағыларға әжерен бирәсәк+.
19Көнбайышта Раббының исеменән,
Ҡояш сығышында Раббының шөһрәтенән ҡурҡырҙар.
Сөнки ташҡын һыу һымаҡ килгәндә,
Раббының һулышы уны ҡыуыр.

20«Йолоп алыусы – Сионға,

Яҡуп нәҫеленең гонаһтан ваз кискәндәренә килер!» – тип белдерә Раббы+.

21«Миңә ҡалһа, – ти Раббы, – Улар менән төҙөшкән килешеүем ошо: һеҙгә иңдергән Рухым, ауыҙығыҙға һалған һүҙҙәрем әленән алып мәңгегә һеҙҙең үҙегеҙҙән, балаларығыҙҙан һәм зат-зәүерегеҙҙең ауыҙынан китмәҫ»+.

60

Йәрүсәлимдең данлы киләсәге

60^1Ҡалҡ та нур сәс,
Сөнки яҡтылығың килде,
Өҫтөңдә Раббы шөһрәте балҡыны+.
2Донъяны – ҡараңғылыҡ,
Халыҡтарҙы ҡуйы ҡараңғылыҡ ҡаплап алыр.
Ә һинең өҫтә Раббы нур сәсер,
Даны баш осоңда балҡыр+.
3Ҡәүемдәр – һинең яҡтылығыңа,
Батшалар өҫтөңдә балҡыған нурға киләсәк+.

4Раббы былай ти:

«Башыңды күтәр, тирә-яғыңа ҡара:

Барыһы йыйылып һиңә килә.

Алыҫтан улдарың ҡайтасаҡ,

Ҡыҙҙарың ҡул осонда килтереләсәк+.

5Быны күреп йөҙөң балҡып китер,

Йөрәгең ҡыуаныстан талпыныр;

Сөнки диңгеҙ хазиналарын һиңә килтерерҙәр,

Ҡәүемдәрҙең бар байлығы һиңә булыр+.

6Дөйә көтөүҙәре, Мидйән менән Ғефаның йәш дөйәләре

Ерҙәреңә килеп тулыр.
Бөтә Шева халҡы килер,
Алтын һәм ладан килтерер,
Раббыға маҡтау яуҙырыр+.
7Ҡыдарҙың бөтә ваҡ малы һиңә йыйылыр,
Невайоҫтың һарыҡтары килтерелер,

Ҡорбан усаҡтарымда күңелемә хуш ҡорбандар булыр.

Үҙемдең данлы йортома тағы ла шөһрәт өҫтәрмен+.

8Кем һуң былар, болот һымаҡ оса,
Ояларына яҡынлашҡан күгәрсен тубылай елә+?
9Яр буйындағы илдәр Миңә өмөт бағлап тора,

Таршиш караптары бында беренсе булып йөҙөп килә.

Был караптар Аллаң Раббы исеме хаҡына,
Исраилдың изге Аллаһы хаҡына,
Алыҫтан балаларығыҙҙы алып килә,
Алтын-көмөштәре менән бергә алып килә.
Сөнки Ул һине, Йәрүсәлим, данға күмде+.

10Сит-яттар диуарҙарыңды төҙөр,
Батшалары һиңә хеҙмәт итер.
Асыуланғанымда һине язалаһам да,
Инде илтифат ҡылып, шәфҡәтемде күрһәтәм+.
11Ҡапҡаларың һәр саҡ асыҡ торор,
Көндөҙ ҙә, төндә лә ябылмаҫ;

Шул ҡапҡаларҙан ҡәүемдәр байлыҡтарын алып килер,

Уларҙы батшалары килтерер+.

12Һиңә хеҙмәт итергә теләмәгән батшалыҡтар һәләк булыр,

Ундай халыҡтар тамам юҡ ителер+.

13Ливандың даны булған кипарис, ҡарағай, платан ағастары,

Изге торлағымды матурлар өсөн, һиңә ташылыр.

Аяҡ баҫҡан урынымды шулай данға күмәсәкмен.

14Һине иҙгәндәрҙең балалары

Килеп алдыңа эйелер;

Һиңә кәмһетеп ҡарағандарҙың һәммәһе,

Аяҡтарыңа йығылып, сәждә ҡылыр.

Улар һине Раббы ҡалаһы,

Исраилдың Изге Аллаһының Сионы тип атар+.

15Һине ситкә типтеләр, күрә алманылар.

Яныңдан һис кем үтмәне.

Инде һине мәңгегә ғорурлыҡ,

Бөтөн быуындарҙың ҡыуанысы итәсәкмен.

16Ҡәүемдәр һәм батшалыҡтар

Әсә кеүек һине имеҙәсәк.

Шул заманда Минең Ҡотҡарыусы Раббы,

Һине йолом биреп һатып алған

Яҡуптың Ҡөҙрәтлеһе икәнемде белерһең+.

17Һиңә баҡыр урынына – алтын,
Тимер урынына – көмөш,
Ағас урынына – баҡыр,
Таштар урынына тимер килтерермен.
Именлекте – идарасың,
Дөрөҫлөктө күҙәтсең итеп ҡуйырмын.
18Башҡаса ереңдә йәбер-золом,
Биләмәңдә ҡыйралыш,
Бөлгөнлөк тураһында ишетелмәҫ.
Диуарҙарыңды „Ҡотолоу“ тип атарһың,
Ҡапҡаларыңа „Маҡтау“ тигән исем бирерһең+.

19Инде көндөҙ яҡтылығың ҡояш булмаҫ,
Ай ҙа һиңә нурын бирмәҫ;
Раббы – һинең мәңгелек яҡтыртҡысың,
Аллаң һинең шөһрәтең буласаҡ+.
20Һинең ҡояшың байымаҫ, айың йәшеренмәҫ,
Сөнки Раббы Үҙе һинең мәңгелек нурың буласаҡ,
Йәшле көндәрең шулай тамам булыр+.
21Бөтөн халҡың тәҡүә булыр;
Илдең мәңгелек хужаһына әйләнер.
Улар – Мин ултыртҡан үҫенте,
Шөһрәтемде күрһәтер өсөн ҡулымдың эше+.
22Иң бәләкәс ғаиләнән меңдәр сығыр,
Иң көсһөҙҙән ҡеүәтле халыҡ тыуыр.

Мин Раббы, быны ваҡыты еткәс, тиҙ арала башҡарырмын».

61

Ҡотолоу хаҡында һөйөнөслө хәбәр

61^1Раббы Хакимдың Рухы минең өҫтөмдә,
Сөнки Раббы мине мәсехләне;
Мохтаждарға һөйөнөслө хәбәр еткерергә,
Йөрәге йәрәхәтлеләрҙең яраларын бәйләргә,
Әсирҙәргә азатлыҡ иғлан итергә,
Тотҡондарға ирек хәбәрен әйтергә тип ебәрҙе+.
2Раббының шәфҡәт күрһәтә торған йылын,
Аллабыҙҙың үс аласаҡ көнөн белдерергә,
Хәсрәтлеләрҙе йыуатырға,+
3Сионда хәсрәткә батҡандарҙы хәстәрләргә –
Уларға көл урынына – баш кейеме,
Аһ-зар урынына – шатлыҡ майы,

Төшөнкө рух урынына байрам кейемдәре бирергә ебәрҙе.

Инде уларҙы Раббы Үҙе данын күрһәтеү өсөн ултыртҡан

«Тоғролоҡ имәндәре» тип йөрөтөрҙәр+.
4Улар боронғо харабаларҙы аяҡҡа баҫтырыр,
Элекке емереклектәрҙе ҡабат төҙөр,
Әллә нисә быуындар буйы
Ташландыҡ ятҡан ҡалаларҙы яңынан ҡорор+.
5Яттар килеп мал-тыуарығыҙҙы бағыр,
Сит ҡәүемдәр игенсе һәм баҡсасыларығыҙ булыр.
6Һеҙ иһә Раббының ҡаһиндары тип аталырһығыҙ,
Аллабыҙҙың хеҙмәтселәре тип йөрөтөрҙәр һеҙҙе.
Ҡәүемдәрҙең байлығы менән файҙаланырһығыҙ,

Уларҙан килгән мал-мөлкәт менән маҡтанырһығыҙ+.

7Кисергән мәсхәрә урынына – ике тапҡырға күберәк фатиха,

Хурлығығыҙ урынына өлөшөгөҙҙө алып ҡыуанырһығыҙ,

Шуға үҙ ерегеҙҙә ике тапҡырға мулыраҡ алырһығыҙ;

Мәңгелек шатлыҡҡа эйә булырһығыҙ+.

8«Мин Раббы ғәҙеллек һөйәм,

Талау һәм йәбер-золомға нәфрәтләнәм;

Тоғро ҡалып, ғәмәлдәренә күрә бирермен,

Улар менән мәңгелек килешеү төҙөрмөн+.

9Тоҡомдары ҡәүемдәр араһында мәшһүр булыр,

Заттары халыҡтар араһында танылыр.

Уларҙы күргән һәммәһе аңлар:

Был – Раббы фатихалаған халыҡ»+.

10Раббыла мин бөйөк һөйөнөс табырмын,
Алламда йөрәгем шатлыҡҡа сорналыр.
Сөнки башына сәскә тажы кейгән кейәү,
Биҙәүестәр таҡҡан килен һымаҡ,
Миңә ҡотолоу кейемдәрен кейҙерҙең,
Ғәҙеллек ябынсаһына төрҙөң+.
11Үҫентеләр – тупраҡта,
Сәселгән орлоҡтар баҡсала үҫеп сыҡҡан һымаҡ,
Раббы Хакимдың да бөтә халыҡтар алдында

Ғәҙеллек үҫтерәсәге һәм маҡтауға күмеләсәге хаҡ!

62

Йәрүсәлимдең яңы исеме

62^1Еңеүе таң һымаҡ нурланып балҡығанға,
Ҡотолоуы ялҡын кеүек янғанға тиклем
Сионды яҡлап һүҙ әйтмәйенсә тормам,
Йәрүсәлимде хәстәрләүҙән туҡтамам.
2Ҡәүемдәр һинең еңеүеңде,
Бөтә батшалар даныңды күрер.
Раббы Үҙе ҡушҡан яңы исем менән аталырһың+.
3Һин – Раббының ҡулында гүзәл бер сәллә,
Аллаңдың усында батша тажы буласаҡһың+.
4Инде һине – «ташландыҡ»,
Ереңде «бушлыҡ» тимәҫтәр;
Уның урынына һине «һөйгәнем минең»,
Илеңде иһә «ирле ҡатын» тиерҙәр.
Сөнки Раббы һине һөйөр,
Илең дә хужалы-ирле булыр+.

5Егет ҡыҙға өйләнгәндәй,

Улдарың да һине мәңгегә үҙенә алыр.

Кейәү кәләшенә нисек ҡыуана,

Аллаң да һиңә шулай һөйөнөр+.

6Диуарҙарыңа, эй Йәрүсәлим,

Мин һаҡсылар ҡуйҙым.

Көнөн-төнөн уларҙың тауышы тынмаҫ.

Эй Раббының иҫенә төшөрөп тороусылар,

Һеҙ ҙә үҙегеҙгә тынғылыҡ бирмәгеҙ!

7Раббы Йәрүсәлимде аяҡҡа баҫтырғанға,

Уны ер йөҙөнөң ғорурлығына әйләндергәнгә тиклем

Раббыға тынғылыҡ бирмәгеҙ!

8Раббы Үҙенең уң ҡулын,

Көслө ҡулын, күтәреп ант итте:

«Инде ашлығыңды дошмандарға ризыҡ итеп бирмәм,

Яттар һинең михнәтләнеп

Һыҡҡан шарабыңды эсмәҫ бүтән+.

9Ашлыҡты кем урған, шул ризыҡланыр,

Ул Раббыға маҡтау йырлар.

Йөҙөмдө йыйғандар шарапты

Изге ҡорамым ихатаһында эсер».

10Сығығыҙ, сыҡ ҡапҡаларҙан!

Халыҡҡа юл әҙерләгеҙ!

Тупраҡты тигеҙләп юл һалығыҙ,

Таштарынан таҙартығыҙ!

Халыҡтарға юл күрһәтеп, байраҡ күтәрегеҙ!+

11Раббы ерҙең алыҫ тарафтарына белдерҙе:

«Сион-ҡыҙға әйтегеҙ:

„Ана Ҡотҡарыусың килә;

Әжере – Уның менән, бүләге алдынан атлай“+.

12Сион халҡын „Раббы йолоп алған изге халыҡ“ тиерҙәр.

Ә һине, Йәрүсәлим,

„Алланың һөйөклөһө, ташланмаған ҡала“ тип атарҙар».

63

Раббының ҡөҙрәте

63^1Эдомдан килә ятҡан кем?

Ал кейемдәр кейеп Босранан килгән кем ул?

Күҙ ҡамаштырырлыҡ кейемдәрҙә

Бөйөк ҡөҙрәт менән килгән кем?

«Ул Мин – еңеү иғлан итеүсе,

Ҡотҡарырға ҡөҙрәте булған»+.

2Кейемдәрең ниңә ҡыҙыл?

Өҫ-башың ни өсөн һут һыҡҡыста

Йөҙөм тапаған кешенекеләй?

3«Һыҡҡыста йөҙөмдө бер яңғыҙым һыҡтым;
Янымда халыҡтарҙан һис кем юҡ ине.
Асыу менән тапаным уларҙы,
Дәһшәтләнеп-ярһып тапаланым.
Ҡандары кейемемә сәсрәне;
Бөтөн өҫ-башымды бысратты+.
4Эйе, Мин үс алыу көнөн тәғәйенләгәйнем,
Халҡымды йолоп алыр йыл килде+.
5Баҡтым, ярҙам итер һис берәү юҡ ине,
Терәк булыр һис кем булмағанға хайран ҡалдым;
Шул сағында Үҙ ҡулым еңеү килтерҙе,
Асыуым Миңә таяныс булды+.
6Асыу менән тапаланым халыҡтарҙы,
Ярһыу менән иҫерттем уларҙы,
Ҡандарын ергә ағыҙҙым»+.

Раббының мәрхәмәте

7Раббының тоғро һөйөүе хаҡында һөйләрмен,
Маҡтауға лайыҡ ғәмәлдәре,
Ул беҙгә эшләгән барыһы өсөн Уны данлармын;
Үҙенең рәхим-шәфҡәте, бөйөк мөхәббәте менән

Исраил халҡына күрһәткән ҙур изгелеген маҡтармын!

8Раббы әйтте:

«Дөрөҫ, улар – Минең халҡым,

Миңә хыянат итмәйәсәк балаларым!»

Шулай итеп, Алла уларға Ҡотҡарыусы булды.

9Улар ғазап сиккән саҡта Ул да ғазапланды.

Уның фәрештәһе уларҙы ҡотҡара килде.

Һөйөүе һәм мәрхәмәте менән Ул Үҙе йолоп алды.

Боронғо замандарҙа гел ҡулына күтәреп йөрөттө+.

10Әммә улар баш күтәреп
Уның Изге Рухын рәнйеттеләр.
Шуға күрә Ул уларға дошман булды,
Уларға ҡаршы һуғышты+.
11Унан халыҡ әүәлге көндәрҙе,
Муса заманын иҫкә төшөрҙө.
Үҙ көтөүен һәм көтөүселәрен
Диңгеҙҙән алып сыҡҡан,
Араларына Изге Рухын ебәргән,+
12Үҙенең ҡеүәтле көсө менән
Мусаны уң ҡулынан етәкләп алып барған,
Үҙенә мәңгелек исем ҡаҙаныр өсөн
Алдарында һыуҙарҙы икегә айырған Зат ҡайҙа+?
13Раббы уларҙы диңгеҙ төбөнән алып сыҡты.

Тигеҙ ерҙә йөрөгән ат һымаҡ, улар һис абынмай үтте.

14Үҙәнгә төшөп ял иткән көтөү кеүек,

Раббы Рухы уларға тыныслыҡ бирҙе.

Эйе, Үҙ исемеңде данлар өсөн

Халҡыңа Һин шулай юл күрһәттең.

Шәфҡәт һәм ярҙам һорап ялбарыу

15Йә Раббы, күктән түбәнгә ҡара,
Мөҡәддәс һәм күркәм торлағыңдан күҙ һал!
Ҡайҙа Һинең ғәйрәтең менән ҡөҙрәтең?
Күңелеңдәге наҙың менән мәрхәмәтеңде
Беҙҙән ҡыҙғандың+.
16Ә бит Һин – беҙҙең Атабыҙ!
Хатта Ибраһим беҙҙе танымаған,
Исраил беҙҙең кемлегебеҙҙе белмәгән булһа ла,
Атабыҙ Һинһең, йә Раббы,
Әүәлдәрҙән бирле исемең Һинең –
«Йолоп алыусыбыҙ беҙҙең»+.
17Ни өсөн, йә Раббы, беҙгә
Һин юлыңдан яҙырға ихтыяр ҡуяһың?

Ниңә беҙгә Һинән ҡурҡмаған таш йөрәк биргәнһең?

Ҡолдарың хаҡына,
Биләмәң булған ырыуҙарың хаҡына кире ҡайтсы!
18Һинең халҡың аҙ ваҡытҡа ғына
Изге торлағыңа хужа булды,
Инде уны дошмандарыбыҙ
Үҙҙәренең аяҡ аҫтарына һалды.
19Гүйә әүәлдән алып Һин хакимлыҡ итмәгән,
Исемеңде йөрөтмәгән халыҡҡа оҡшап ҡалдыҡ+.

64

641-2Йә Раббы, әгәр күктәрҙе ярып төшһәң икән!

Ул сағында утта сыбыҡ-сабыҡ дөрләгән,
Һыу бығырҙап ҡайнағандай,
Хозурыңда тауҙар тетрәп китер ине!
Дошмандарыңа исемеңде танытыр инең,
Ҡәүемдәр алдыңда тетрәп торор ине!+
3Беҙ көтмәгән дәһшәтле ғәмәлдәрҙе ҡылғаның,

Ергә төшкәнең, тауҙарҙы алдыңда ҡалтыратҡаның бар.

4Үҙенә өмөт бағлағандарға
Шундай эштәр ҡылған Алла Һин генә.
Борондан бирле Һинән башҡаны
Һис бер күҙҙең күргәне,
Һис берәүҙең ишеткәне,
Һис бер ҡолаҡҡа ингәне булманы+.
5Ҡыуаныс менән тәҡүә ғәмәлдәр ҡылған,
Һинең юлдарыңдан йөрөгән,
Һинең әмерҙәреңде онотмағандарҙы
Һәр йәһәттән хуплап ҡаршылайһың.
Һин асыуландың – беҙ оҙаҡ гонаһ ҡылдыҡ.
Инде ҡотолоу таба алырбыҙмы+?
6Беҙ һәммәбеҙ нәжес һымаҡ булдыҡ,
Тәҡүәлегебеҙ бысранған кейем кеүек.
Бөтәбеҙ ҙә япраҡ һымаҡ һулыныҡ,
Ғәйептәребеҙ беҙҙе ел һымаҡ алып китә+.
7Исемеңде әйтеп саҡырған,
Һин тип йән атҡан бер кем юҡ.
Шуға күрә беҙҙән йөҙ йәшерҙең,
Беҙҙе үҙ ғәйептәребеҙҙең ихтыярына бирҙең+.

8Тик шулай ҙа, Раббы, Һин – беҙҙең Атабыҙ!

Беҙ – балсыҡ, ә Һин – беҙҙең көршәксе.

Барыбыҙ ҙа – Һинең ҡулдарыңдың эше+.

9Йә Раббы, самаһыҙ асыуланма,

Ғәйептәребеҙҙе гел иҫеңдә тотма.

Ҡараһаңсы: беҙ барыбыҙ ҙа – Һинең халҡың!

10Изге ҡалаларың сүлгә әйләнде,

Сион – сүллек,

Йәрүсәлим бушап ҡалды.

11Аталарыбыҙ Һине данлаған урын –

Мөҡәддәс һәм күркәм ҡорамыбыҙ яндырылды,

Бөтә ҡәҙерле нәмәбеҙ һәләк булды+.

12Быларҙан һуң да, йә Раббы,

Үҙеңде тыйып торорһоңмы?

Өндәшмәйенсә беҙҙе самаһыҙ ғазапларһыңмы?

65

Раббы хөкөмө һәм ҡотолоу

65^1«Мине һорамағандарға яуап бирергә әҙер инем,

Мине эҙләмәгәндәргә табылдым.
Исемем менән саҡырмаған ҡәүемгә:
„Мин бындамын – бында!“ – тинем.
2Яман юлдан йөрөгән,
Үҙҙәре теләгәнсә ҡыланған
Фетнәсел халыҡҡа көнө буйы
Ҡулдарымды һуҙып торҙом+.
3Ул халыҡ, баҡсаларҙа ҡорбан салып,
Кирбестәр өҫтөндә хуш еҫ төтәтеп,
Күҙ алдымда даими Мине рәнйетә+.
4Улар ҡәберлектәрҙә ултырып,
Йәшерен урындарҙа төнәйҙәр,
Сусҡа ите ашайҙар;
Ҡаҙандарында хәрәм ит ҡайнаталар+.
5Бер-береһенә әйтәләр: „Йыраҡ тор,
Миңә яҡынлама, сөнки мин һинән изгерәкмен“.

Уларҙың барыһы көнө буйы янып торған ут һымаҡ,

Төтөндәре танауымды әсеттерә.

6Былар барыһы алдымда яҙылған.

Мин өндәшмәйенсә ҡалмам – әжерен ҡайтарырмын.

Ҡылғандарын баштарына төшөрөрмөн+.

7Уларҙы үҙҙәренең гонаһтары өсөн дә,

Аталарының гонаһтары өсөн дә язалармын, – ти Раббы. –

Улар тауҙарҙа хуш еҫ төтәттеләр,

Ҡалҡыулыҡтарҙа Мине хурланылар.

Шуға күрә ҡылғандарына ҡарап,

Әжерен тулыһынса бирермен».

8Раббы былай ти: «Йөҙөм тәлгәшендә һут булғанда:

„Әрәм итеп ҡуйма, унда бәрәкәт бар“, – тиҙәр.

Ҡолдарым хаҡына Мин дә шулай эшләрмен,

Уларҙың һәммәһен дә һәләк итмәм+.

9Яҡуп нәҫеленән яңы быуын тыуҙырырмын,

Йәһүҙә тоҡомонан тауҙарыма хужа сығарырмын.

Һайлап алған халҡым шул тауҙарҙы биләп алыр.

Минең ҡолдарым шунда йәшәр.

10Мине эҙләгән халҡыма

Шарон үҙәне – көтөүҙәр өсөн утлау,

Ғахор үҙәне мал-тыуарға ял урыны булыр+.

11Ә һеҙҙе иһә, Раббыны ташлаған,
Изге тауымды онотҡан,
Бәхет илаһына табын япҡан,

Яҙмыш илаһына туҫтаҡлап шарап һонған бәндәләрҙе,

12Ҡылыс хөкөмөнә тапшырырмын:

Һәммәгеҙ теҙ сүгерһегеҙ, боғаҙланырһығыҙ.

Сөнки саҡырҙым – яуап ҡайтарманығыҙ,

Мин әйттем – тыңламанығыҙ;

Мин яман һанағанды ҡылдығыҙ,

Мин хуш күрмәгәнде һайланығыҙ»+.

13Шуға күрә Раббы Хаким былай ти:

«Минең ҡолдарым ашар, һеҙ ас ҡалырһығыҙ.

Ҡолдарым эсер, һеҙ сарсауҙан ғазап сигерһегеҙ.

Улар шатланыр, һеҙ иһә хурлыҡҡа төшөрһөгөҙ+.

14Ҡолдарым ҡыуанып күңел асыр,

Һеҙ йән ғазабынан иңрәрһегеҙ,

Рухығыҙ һынғандан һыҡрарһығыҙ+.

15Исемегеҙ һайлап алған халҡымдың ауыҙында

Бары ҡарғыш өсөн тороп ҡалыр.

Раббы Хаким һеҙҙе үлемгә дусар итер,

Ә Үҙенең ҡолдарына башҡа исем бирер+.

16Был илдә кем үҙенә фатиха һорай,

Шул Тоғро Алла исеме менән доға ҡылыр.

Илдә әгәр берәйһе ант итһә,

Тоғро Алланың исеме менән ант итер.

Элекке ҡайғылар онотолор,

Хәсрәт күҙ алдымдан юҡҡа сығыр»+.

Яңы күк һәм яңы ер

17Раббы былай ти:

«Бына ҡара! Мин яңы күк, яңы ер яратам.

Үткән эштәр инде хәтергә алынмаҫ;

Бүтәнсә башҡа ла инеп сыҡмаҫ+.

18Ғәмәлдәремә мәңге ҡыуанып һөйөнөгөҙ;

Йәрүсәлимде ҡыуаныс итеп,

Халҡын ҡыуаныс сығанағы итеп бар ҡылам!

19Мин Йәрүсәлим өсөн һөйөнөрмөн,

Халҡым өсөн шатланырмын.

Унда башҡаса илау тауышы,

Аһ-зар ишетелмәйәсәк+.

20Инде унда яңы тыуған сабыйҙар үлмәҫ,

Өлкән йәшкә етмәйенсә, һис кем вафат булмаҫ.

Берәйһе йөҙ йәштә донъя ҡуйһа,

„Йәшләй китте“ тип әйтерҙәр,

Йөҙгә етмәй киткәнде ҡарғалған тип һанарҙар.

21Улар, өйҙәр һалып, шунда йәшәр,

Баҡсалар үҫтереп, емешен ашарҙар+.

22Инде улар һалған йорттарҙа башҡалар йәшәмәҫ,

Улар үҫтергән йөҙөм ағасының емешен башҡалар ашамаҫ,

Халҡымдың ғүмере ағастар ғүмереләй оҙон булыр,

Мин һайлап алғандар үҙ хеҙмәт емешенең рәхәтен күрер+.

23Уларҙың хеҙмәте бушҡа китмәҫ,

Тапҡан балалары бәлә-ҡаза күрмәҫ.

Сөнки үҙҙәре лә, балалары ла

Раббы фатихалаған тоҡом буласаҡ+.

24Улар Мине саҡырғансы уҡ яуап бирермен,

Өндәшеп тә өлгөрмәҫтәр, ишетермен+.

25Бүре менән бәрәс бергә утлар,

Арыҫлан хас үгеҙ һымаҡ һалам ашар.

Йыландың ейгәне тупраҡ булыр.

Изге тауымдың бер ерендә лә

Бер кем һис зарар килтермәҫ, зыян итмәҫ».

Раббы шулай ти+.

66

Хөкөм һәм өмөт

66^1Раббы былай ти:

«Күк – тәхетем Минең,

Ә ер – аяҡтарым аҫтындағы баҫҡыс.

Һеҙ Миңә ниндәй йорт һалып бирә алаһығыҙ?

Ҡайһы урында Мин тынғылыҡ табырмын+?

2Быларҙың барыһын да Үҙ ҡулдарым менән яратҡанмын,

Һәммәһе шулай барлыҡҡа килде, – тип белдерә Раббы. –

Мин баҫалҡы күңеллегә, рухы төшөнкөгә,

Һүҙемдән тетрәнеп торғандарға бағам+.

3Әммә кешеләр был юлды үҙҙәре һайлап ала,

Улар ерәнгес эштәренән ләззәт таба.

Шуға күрә үгеҙ ҡорбан итеүсе – кеше үлтереүсегә,

Һарыҡ салыусы – эттең муйынын бороп һындырыусыға,

Икмәк саҙаҡаһы килтереүсе – ҡорбан итеп сусҡа ҡанын һоноусыға,

Иҫтәлекле хуш еҫ ҡорбаны төтәтеүсе ботҡа сәждә ҡылыусы бәндәгә тиң+.

4Мин дә Үҙ юлымды һайлайым:
Уларҙы ғазапҡа дусар итәм,
Ниҙән ҡурҡһалар, шуны баштарына ебәрәм.
Сөнки Мин саҡырғанда яуап ҡайтарыусы булманы,
Мин һөйләгәндә тыңламанылар,
Мин яман һанағанды эшләнеләр,
Мин хуп күрмәгәнде һайланылар»+.

5Эй Раббының һүҙен ишетеп тетрәнгәндәр,

Уның һүҙенә ҡолаҡ һалығыҙ:

«Минең исемем арҡаһында һеҙгә нәфрәт һаҡлаған,

Һеҙҙе ҡыйырһытҡан ҡәрҙәштәрегеҙ:

„Әйҙә Раббы Үҙенең шөһрәтен күрһәтһен,

Беҙ шатланғанығыҙҙы күрәйек“, – тиҙәр.

Әммә улар оятҡа ҡаласаҡ».

6Ҡаланан шау-шыу,

Ҡорамдан бер тауыш килә!

Дошмандарынан үс алған Раббы тауышы был.

7«Тулғаҡ тотоп өлгөрмәне, тыуҙырҙы;

Ауыртыныу тоймаҫ борон уҡ бер ул тапты!+

8Кемдең бындай хәлде ишеткәне бар?

Быны кемдең күргәне бар?

Бер көн эсендә ил бар булырмы?

Бер юлы халыҡ тыуа алырмы?

Сион иһә тулғағы башланыр-башланмаҫтан

Балаларын тыуҙырҙы.

9Тыуымға килтереп еткерҙем дә

Тыуҙырырға ярҙам итмәмме ни? – ти Раббы. –

Тыуҙырырға ярҙам иткән Мин

Йөктән ҡотолорға ирек бирмәмме? – ти Аллаң.

10Йәрүсәлим менән бергә һөйөнөгөҙ,

Эй уны яратҡандар, барығыҙ ҙа уның өсөн шатланығыҙ.

Йәрүсәлим өсөн йәш түккәндәр,

Уның менән бергә ҡыуанығыҙ.

11Һеҙ әсәйегеҙ Йәрүсәлимдең күкрәк һөтөн имерһегеҙ,

Үҙегеҙгә йыуаныс табырһығыҙ.

Мул ниғмәтен татып, зауыҡланырһығыҙ».

12Раббы былай ти:

«Бына Мин Сионға именлек-бәрәкәтте йылға һымаҡ,

Ҡәүемдәрҙең байлығын ташҡын һыу кеүек ағыҙырмын.

Сион һеҙҙе имсәк бала һымаҡ, күтәреп йөрөтөр,
Тубығына ултыртып иркәләр+.
13Сабыйын әүрәткән әсә һымаҡ
Мин дә һеҙҙе йыуатырмын;
Йәрүсәлимдә йыуаныс табырһығыҙ+.
14Быларҙы күреп, күңелегеҙ шатлыҡҡа тулыр;
Тәнегеҙ йәш үлән һымаҡ ҡеүәтләнер.
Һәр кем белер, Раббы Үҙ ҡолдарына ҡөҙрәтен,
Дошмандарына иһә асыуын күрһәтер».

15Бына ҡара! Раббы ут эсендә килә,
Уның яу арбалары ҡойон шикелле.
Ул ярһып асыуын түгер,
Ажарын ут һымаҡ сәсер+.
16Сөнки Раббы бөтә кешелеккә
Ут һәм ҡылыс менән хөкөм ҡылыр –
Уның ҡулынан юҡ ителгәндәр һанһыҙ булыр+.

17«Әйҙәүселәргә эйәреп баҡсаларға табынырға барыу өсөн үҙҙәрен паклағандар, сусҡа, сысҡан һәм башҡа ерәнгес йәнлектәрҙең итен ашағандар һәммәһе һәләк буласаҡ, – тип белдерә Раббы. –+
18Мин уларҙың ғәмәлдәрен дә, фекерҙәрен дә беләм. Бөтә ҡәүемдәрҙе һәм телдәрҙе бергә туплаған сағым етер. Улар килеп Минең шөһрәтемде күрәсәк+.

19Араларына бер билдә ҡуясаҡмын. Иҫән ҡалғандарының ҡайһыларын ҡәүемдәргә – Таршишҡа, Пулға, йәйә киргәндәр иле Лудҡа, Тувалға, Яуанға, даным хаҡында ишетмәгән, шөһрәтемде күрмәгән алыҫтағы диңгеҙ буйҙарындағы халыҡтарға ебәрәсәкмен. Улар Минең шөһрәтемде был ҡәүемдәргә бәйән итәсәк. 20Шунан һуң исраилдар Раббының ҡорамына икмәк саҙаҡаларын пак һауыттарҙа нисек алып килһә, улар ҙа бөтә ҡәүемдәрҙән ҡәрҙәштәрегеҙҙе аттарҙа, арбаларҙа, ылауҙарҙа, ҡасырҙарҙа, етеҙ дөйәләрҙә изге тауыма, Йәрүсәлимгә Раббыға бүләк итеп килтерәсәк+. 21Уларҙың араһынан ҡайһы берҙәрен ҡаһин һәм леви итеп алырмын», – ти Раббы+.

22«Мин бар ҡыласаҡ яңы күк менән яңы ер һәр ваҡыт хозурымда нисек торған булһа, – тип белдерә Раббы, – тоҡомоғоҙ менән исемегеҙ ҙә күҙ алдымда шулай торасаҡ+. 23Һәр Яңы ай байрамында, һәр Шәмбе көнөндә бөтә кешеләр килеп алдымда сәждә ҡылыр, – ти Раббы. – 24Янымдан киткән саҡта улар Миңә ҡаршы баш күтәргәндәрҙең мәйеттәрен күрер. Мәйеттәрҙе кимергән ҡорттар үлмәҫ, уларҙы яндырған ут һис ҡасан һүнмәҫ. Бөтә кешеләр уларға ерәнеп ҡарар»+.

* 1:8 Сион-ҡыҙ – Сион тауында урынлашҡан Йәрүсәлим ҡалаһының шиғри атамаһы. Бында һәм башҡа шундай урындарҙа Сион һәм Йәрүсәлим ҡатын-ҡыҙға тиңләштерелә.

* 1:10 Содом хакимдары һәм Ғамора халҡы – бында Йәһүҙә етәкселәре һәм халҡы күҙ уңында тотола.

* 5:10 Бат, хомер, эфа – бат – шыйыҡлыҡ үлсәү берәмеге, 22 л; хомер – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, 220 л; эфа – ашлыҡ, он үлсәү берәмеге, яҡынса 22 л.

* 6:2 Серафтар – ялҡын һымаҡ янып торған илаһи заттар.

* 7:3 Шеар-Яшув – йәһүд телендә «иҫән ҡалғандар кире ҡайтыр» тигән мәғәнәлә.

* 7:14 Йәш ҡатын – Септуагинта, йәғни боронғо грек теленә тәржемәлә һәм уға нигеҙләнгән «Маҫҫайос» 1:23 аятында «ғиффәтле ҡыҙ» тип бирелгән.

* 7:14 Ғиммануил – йәһүд телендә «Алла беҙҙең менән» тигән мәғәнәлә.

* 8:1 Маһер-Шалал-Хаш-Баз – йәһүд телендә «тиҙ тала, йәһәт эләктер» тигән мәғәнәлә.

* 8:6 Шилоах – Йәрүсәлимдәге Гихон шишмәһенән һыу алған ағым.

* 10:21 Иҫән ҡалғандары… ҡайтыр – был һүҙҙәр йәһүд телендә Ишағыяһ улына ҡушҡан Шеар-Яшув исеме менән бер төрлө. Ҡарағыҙ: 7:3.

* 10:26 Ҡарағыҙ: «Хакимдар» 7:25.

* 11:1 Ишай – Дауыт батшаның атаһы.

* 19:13 Ноф – Мысырҙағы ҡала; тарихта Мемфис исеме аҫтында билдәле.

* 19:15 Баш та, ҡойроҡ та, хөрмә ботағы менән ҡамыш та – 9:13, 14-те ҡарағыҙ.

* 19:18 Ҡәнғән телендә – моғайын, бында «боронғо йәһүд телендә» тигәнде аңлаталыр.

* 19:18 Ҡояш ҡалаһы – Мысырҙағы Гелиополь ҡалаһы. Гелиополь грек телендә «ҡояш ҡалаһы» тигәнде аңлата.

* 21:11 Дума – Эдомдың икенсе исеме.

* 23:1 Киттим – хәҙерге Кипр.

* 23:2 Сидон – Тирҙың төньяғында урынлашҡан диңгеҙ буйындағы ҡала.

* 26:4 Ҡарағыҙ: «Сығыу» 3:15.

* 27:1 Ливъяҫан – бөгөнгө көндә беҙгә мәғлүм булмаған ғәләмәт ҙур һыу хайуаны.

* 28:21 Ҡарағыҙ: «ІІ Батшалар» 5:17-21.

* 28:21 Ҡарағыҙ: «Йушағ» 10:1-10 һәм «ІІ Батшалар» 5:22-25.

* 28:25 Ҡара үлән – бер йыллыҡ үҫемлек Nigella sativa, орлоғо Яҡын Көнсығыш илдәрендә тәмләткес булараҡ ҡулланыла.

* 29:1 Ариил – йәһүд телендә «ҡорбан усағы» йәки «Алланың арыҫланы» тигән мәғәнәлә. Йәрүсәлим ҡалаһының ҡушаматы.

* 30:4 Соған, Ханес – Мысырҙағы ҡалалар.

* 30:7 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

* 30:33 Тофеҫ – йәһүд телендә «яндырыу урыны» тигән мәғәнәлә.

* 31:9 Һөйәлгән ҡая – бында Ашшур батшаһы күҙ уңында тотола.

* 43:27 Аралашсыларың – йәғни ҡаһиндар һәм пәйғәмбәрҙәр.

* 44:2 Йешурун – йәһүд телендәге «намыҫлы» тигән мәғәнәне аңлатҡан һүҙ – Яҡуп нәҫеленең бер ҡушаматы.

* 49:12 Синим – боронғо Мысырҙың иң көньяғында урынлашҡан ҡала, хәҙерге Асуан.

* 51:9 Раһав – мифологияла хаос һәм яуыз көстәрҙе белдергән диңгеҙ аждаһаһы.

+ 1:1 Һош 1:1, Ғам 1:1, Мих 1:1
+ 1:2 Ҡнн 32:1, Йер 22:29
+ 1:3 Йер 5:4, Йер 8:7
+ 1:6 Зәб 37:4, Лк 10:34
+ 1:7 Ҡнн 28:51
+ 1:9 Баш 19:24, Рим 9:29
+ 1:10 Баш 18:20, Йер 23:14, Зөл 16:46
+ 1:11 1 Бат 15:22, Хик 15:8, Һош 6:6
+ 1:12 Сығ 23:17, Сығ 34:23, Вәғ 4:17

+ 1:13 Йер 6:20, Ғам 5:21-22, Млх 1:10, Иҫп 28:1-15

+ 1:15 Йер 4:31, Һҡт 1:17, 1 Бат 8:18, Хик 1:28, Йер 11:11, Мих 3:4, Хик 6:17, Ишғ 59:3

+ 1:16 Зәб 50:4, Йер 4:14, Яҡ 4:8

+ 1:17 Сығ 22:22, Йер 21:12, Йер 22:3, Мих 6:8, Зәк 7:9-10, Яҡ 1:27

+ 1:18 Зәб 50:9, Ишғ 44:22
+ 1:19 Ҡнн 30:16
+ 1:20 Әйп 27:14
+ 1:21 Лев 17:7, Зөл 16:15, Зөл 23:3
+ 1:22 Йер 6:30, Зөл 22:19-20
+ 1:23 Мих 3:11, Мих 7:3, Йер 5:28, Зәк 7:10
+ 1:24 Ҡнн 32:41, Йер 46:10
+ 1:25 Зөл 22:18, Зәк 13:9, Млх 3:2-3
+ 1:26 Зәк 8:3
+ 1:28 Зәб 1:6
+ 1:29 Ишғ 65:3, Ишғ 66:17
+ 1:30 Йер 8:13
+ 1:31 Ишғ 66:24
• 2:1 Мих 4:1-3

+ 2:3 Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Ишғ 27:13, Йер 31:6, Зәк 8:20-22

+ 2:4 Йои 3:10, Зөл 39:9, Һош 2:18, Зәк 9:10
+ 2:5 Ишғ 60:1, 1 Ях 1:7, Эфс 5:8
+ 2:7 Ишғ 39:2, Ҡнн 17:16-17
+ 2:8 Йер 2:28, Ишғ 44:9-17
+ 2:10 Сеф 2:3, 2 Тес 1:9
+ 2:11 Ишғ 5:15-16
+ 2:13 Зөл 27:6, Зөл 31:3, Зәк 11:1-2
+ 2:16 Зәб 47:8, Зөл 27:25
+ 2:19 Әйп 9:6, Ишғ 13:13, Хаг 2:6, Асл 6:15
+ 2:20 Ишғ 30:22, Ишғ 31:7
+ 2:22 Зәб 145:3-4
+ 3:1 Лев 26:26, Зөл 4:16
+ 3:5 Мих 7:3-6
+ 3:9 Баш 13:13, Баш 18:20
+ 3:10 Хик 12:14, Йер 22:15
+ 3:13 Зәб 9:9, Зәб 81:1, Ишғ 2:4, Йои 3:12
+ 3:14 Һош 4:1, Мих 6:2, Ғам 3:10
+ 3:15 Зәб 93:5
+ 3:16 Ишғ 32:9, Ғам 6:1, Сеф 1:12
+ 3:18 Хак 8:21
+ 3:25 Йер 14:2, Әйп 2:3
+ 4:2 Йер 23:5, Йер 33:15, Зәк 3:8, Зәк 6:12
+ 4:3 Ғов 1:17
+ 4:4 Зөл 36:25, Йои 3:21
+ 4:5 Сығ 13:21, Зәк 2:5
+ 4:6 Ишғ 25:4

+ 5:1 Зәб 79:9, Йер 2:21, Һош 9:10, Маҫ 21:33, Ях 15:1

+ 5:5 Йер 5:10, Йер 39:8
+ 5:6 Ишғ 7:23-24, 3 Бат 17:1
+ 5:7 Зәб 79:9
+ 5:8 Мих 2:2
+ 5:11 Хик 23:20-21
+ 5:12 Зәб 27:5
+ 5:13 Ишғ 1:3, Һош 4:6
+ 5:14 Зәб 140:7
+ 5:15 Ишғ 2:11, Ишғ 2:17
+ 5:19 Йер 17:15, Зөл 12:22, 2 Птр 3:4
+ 5:20 Әйп 17:12, Млх 2:17
+ 5:21 Хик 3:7
+ 5:23 Сығ 23:7, Хик 17:15, Хик 24:24
+ 5:24 Ишғ 47:14

+ 5:25 Йер 4:24, Ишғ 9:12, Ишғ 9:17, Ишғ 9:21, Ишғ 10:4

+ 5:26 Ҡнн 28:49, Ишғ 11:10, Ишғ 11:12
+ 5:28 Йер 4:13
+ 5:29 Йер 2:15, Нхм 2:11
+ 5:30 Вәғ 12:2, Ишғ 8:22, Йер 4:23, Һҡт 3:2

+ 6:1 2 Йыл 26:23, 3 Бат 22:19, Днл 7:9, Асл 4:2

+ 6:2 Зөл 1:11, Асл 4:8

+ 6:3 Иҫп 14:21, Зәб 71:19, Ишғ 11:9, Хав 2:14, Асл 4:8

+ 6:4 3 Бат 8:10, Асл 15:8

+ 6:7 Йер 1:9, Днл 10:16

+ 6:9 Ҡнн 29:4, Йер 5:21, Маҫ 13:14-15, Мрк 4:12, Ғмл 28:26-27

+ 6:10 Йер 5:21, Ях 12:40

+ 6:13 Ҡнн 7:6

+ 7:1 4 Бат 16:1, 4 Бат 15:37, 4 Бат 16:5, 2 Йыл 28:5

+ 7:3 4 Бат 18:17, Ишғ 36:2
+ 7:7 Ишғ 8:10
+ 7:14 Ишғ 37:30, Ишғ 38:7, Маҫ 1:23
+ 7:17 3 Бат 12:16-17
+ 7:18 Ишғ 5:26
+ 7:20 4 Бат 18:13, Ишғ 36:1
+ 7:24 Ишғ 5:6, Ишғ 32:13
+ 8:1 Ҡнн 27:8, Ишғ 30:8, Хав 2:2
+ 8:2 4 Бат 16:10
+ 8:4 Ишғ 7:8-9
+ 8:6 Ишғ 7:1, Ишғ 7:4
+ 8:7 Ишғ 7:20
+ 8:8 Ишғ 30:28, Днл 11:10
+ 8:10 Ишғ 7:7
+ 8:12 1 Птр 3:14
+ 8:14 Зөл 11:16, Ишғ 28:16, 1 Птр 2:8

+ 8:16 Ишғ 29:11, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 8:17 Ишғ 26:14
+ 8:18 Ғвр 2:13, Ишғ 20:3
+ 8:19 Лев 19:31, Ишғ 19:13, 1 Бат 28:11-14
+ 8:20 Ишғ 60:2
+ 8:21 Сығ 22:28
+ 8:22 Ишғ 5:30, Нхм 1:8
+ 9:1 4 Бат 15:29, 2 Йыл 16:4

+ 9:2 Ишғ 42:6-7, Ишғ 49:6, Маҫ 4:15-16, Лк 1:79

+ 9:3 Ишғ 26:15
+ 9:4 Хак 7:19-25, Ишғ 10:26
+ 9:5 Ишғ 2:4, Зөл 39:9, Һош 2:18, Мих 4:3
+ 9:6 Ишғ 26:12, Мих 5:5

+ 9:7 Зәб 88:4, Лк 1:32, 2 Бат 7:13, 4 Бат 19:31, Ишғ 37:32

+ 9:11 Ишғ 7:1, Ишғ 8:6

+ 9:12 4 Бат 16:6, 2 Йыл 28:18, Ишғ 5:25, Ишғ 10:4

+ 9:13 Йер 2:30
+ 9:14 Ҡнн 28:13, Ишғ 19:15
+ 9:15 Мих 3:5
+ 9:17 Ишғ 5:25
+ 9:19 Ишғ 24:6
+ 9:20 Лев 26:26
+ 9:21 Ишғ 5:25
+ 10:1 Йер 8:8

+ 10:2 Сығ 22:31, Сығ 23:6, Ғам 2:7, Әйп 22:9, Зәб 93:6, Зөл 22:7

+ 10:4 Ишғ 5:25, Ишғ 9:12
+ 10:5 Хав 1:12
+ 10:6 Ишғ 9:17
+ 10:7 Мих 4:12
+ 10:9 Ғам 6:2

+ 10:11 4 Бат 18:33-35, Ишғ 36:18-20, Ишғ 37:12

+ 10:12 4 Бат 19:35-37, Ишғ 37:36-38
+ 10:13 Ҡнн 32:27
+ 10:16 Зәб 105:15
+ 10:17 Ишғ 27:4, Ишғ 33:12
+ 10:22 Баш 22:17
+ 10:23 Ишғ 28:22, Рим 9:27-28
+ 10:24 4 Бат 19:6, Ишғ 37:6

+ 10:26 Хак 7:22, Хак 7:25, Ишғ 9:4, Сығ 14:27-30

+ 10:27 Нхм 1:13
+ 10:28 1 Бат 14:2
+ 10:29 1 Бат 13:23, 1 Бат 7:17, 1 Бат 11:4
+ 10:30 1 Бат 25:44, Йуш 21:18, Йер 1:1
+ 10:32 1 Бат 21:1
+ 10:33 Ишғ 10:18, Зөл 31:3, Ғам 2:9
+ 11:2 Ишғ 42:1, Ишғ 61:1, Маҫ 3:16

+ 11:4 Зәб 71:2, Зәб 71:4, Әйп 4:9, Зәб 138:19, 2 Тес 2:8, Асл 2:16

+ 11:6 Ишғ 65:25

+ 11:9 Ишғ 65:25, Иҫп 14:21, Зәб 71:19, Хав 2:14

+ 11:10 Ҡнн 28:49, Ишғ 5:26, Ишғ 49:22, Ишғ 62:11, Асл 5:5, Асл 22:16, Рим 15:12

+ 11:11 Һош 11:11, Мих 7:12, Зәк 7:10

+ 11:12 Ҡнн 30:3, Йер 32:37, Зөл 11:17, Сеф 3:20

+ 11:13 2 Бат 19:41-43, Йер 3:18, Зөл 37:16-17, Һош 1:11

+ 11:14 Йер 49:28
+ 11:15 Ишғ 7:20, Асл 16:12
+ 11:16 Сығ 14:29, Ишғ 19:23
+ 12:1 Ишғ 11:11
+ 12:2 Сығ 15:2, Зәб 117:13
+ 12:4 1 Йыл 16:8, Зәб 104:1, Зәб 8:2-3
+ 12:5 Сығ 15:1

+ 12:6 Сеф 3:14, Зәк 2:10, Зәк 9:9, Зәб 45:6, Һош 11:9

+ 13:1 Ишғ 21:1, Ишғ 47:1, Йер 50:1
+ 13:2 Ишғ 5:6
+ 13:5 Йер 50:24
+ 13:6 Зөл 30:3, Йои 1:15, Ғов 1:15, Сеф 1:7
+ 13:7 Зөл 7:17

+ 13:8 Ишғ 42:14, Йер 4:31, Йер 30:6, Мих 4:9-10

+ 13:9 Ишғ 24:1

+ 13:10 Ишғ 24:23, Зөл 32:7-8, Йои 2:31, Маҫ 24:29, Асл 6:12

+ 13:11 Ишғ 2:11

+ 13:12 Баш 10:29, 3 Бат 9:28, 1 Йыл 29:4, Әйп 22:24, Зәб 44:8

+ 13:13 Әйп 9:6, Хаг 2:6

+ 13:14 Йер 50:16

+ 13:16 4 Бат 8:12, Зәб 136:9, Нхм 3:10, Һҡт 5:11, Зәк 14:2

+ 13:17 Ишғ 21:12, Йер 51:11, Йер 51:28, Днл 5:31

+ 13:18 Йер 50:29

+ 13:19 Баш 19:24, Ҡнн 29:23, Йер 49:18, Сеф 2:9

+ 13:20 Йер 51:37, Йер 3:2

+ 13:21 Әйп 30:29, Ишғ 34:13, Йер 50:39, Мих 1:8

+ 14:1 Зәк 1:17, Зөл 47:22, Эфс 2:12-14
+ 14:2 Ишғ 49:22, Ишғ 66:20
+ 14:4 Хав 2:6
+ 14:8 Зөл 31:16-17
+ 14:12 Асл 9:1, Асл 12:8-9
+ 14:13 Йер 51:53
+ 14:14 Зөл 28:2, 2 Тес 2:4
+ 14:15 Әйп 20:6-7, Һҡт 2:1, Маҫ 11:23
+ 14:17 Йер 50:33
+ 14:20 Зәб 36:28
+ 14:23 Ишғ 34:11

+ 14:25 Ишғ 10:5, Ишғ 37:36, Нхм 3:7, Сеф 2:13, Ишғ 10:27, Нхм 1:13

+ 14:27 Әйп 9:13, Әйп 23:13, Днл 4:32
+ 14:28 4 Бат 16:20
+ 14:32 Сеф 3:12

+ 15:1 Ишғ 25:10, Йер 48:1, Зөл 25:8, Ғам 2:1, Сеф 2:8, Иҫп 21:15, Ҡнн 2:9, Ҡнн 2:18, Ҡнн 2:29

+ 15:2 Иҫп 21:30, Иҫп 32:38, Зөл 7:18
+ 15:4 Иҫп 32:37, Йер 48:34
+ 15:5 Йер 48:5
+ 16:1 4 Бат 14:7
+ 16:2 Хак 11:18
+ 16:5 Ишғ 32:1
+ 16:6 Йер 48:29
+ 16:7 4 Бат 3:25, Йер 48:31-34
+ 16:8 Иҫп 21:32
+ 16:9 Иҫп 32:37, Йер 48:34
+ 16:11 Йер 4:19
+ 16:14 Ишғ 21:16, Ишғ 21:16, Йер 48:13
+ 17:1 Ишғ 7:8-9, Йер 49:23, Ғам 1:3, Зәк 9:1
+ 17:2 Ҡнн 28:26, Йер 7:33
+ 17:5 2 Бат 5:18
+ 17:6 Ишғ 24:13, Мих 7:1
+ 17:8 Ишғ 27:9, Мих 5:13
+ 17:9 Мих 5:11
+ 17:10 Ҡнн 32:18, Зәб 105:21, Йер 2:32
+ 17:12 Зәб 64:8
+ 18:3 Ишғ 5:26
+ 18:4 Зәб 10:4

+ 19:1 Йер 46:2, Зөл 29:2, Йои 3:19, Зәб 17:10, Зәб 103:3, Сығ 12:12, Иҫп 33:4

+ 19:2 Хак 7:22
+ 19:3 Зәб 32:10, Ишғ 8:19
+ 19:4 Йер 46:13, Зөл 29:19
+ 19:5 Әйп 14:11
+ 19:6 Зөл 30:12
+ 19:11 Иҫп 13:23, Зәб 77:12, Зәб 77:43
+ 19:12 3 Бат 4:30
+ 19:13 Зөл 30:13
+ 19:14 Йер 48:26
+ 19:15 Ишғ 9:14-15
+ 19:16 Йер 50:37, Йер 51:30, Нхм 3:13
+ 19:18 Сеф 3:9
+ 19:19 Баш 28:18-19
+ 19:21 Юнс 1:16, Зәк 14:16-18
+ 19:22 Йер 46:26, Зөл 29:13
+ 19:23 Ишғ 11:16
+ 19:24 Баш 12:2-3
+ 20:1 1 Бат 5:1
+ 20:2 1 Бат 19:24, Мих 1:8, Мих 1:11
+ 20:3 Ишғ 8:18
+ 20:4 Нхм 3:10

+ 21:1 Ишғ 13:1, Ишғ 47:1, Йер 50:1, Йер 51:42, Йер 51:1

+ 21:2 Ишғ 24:16, Ишғ 33:1, Баш 14:1, Йер 49:34, Зөл 32:24, Днл 8:2, Ишғ 13:17, Днл 5:31

+ 21:3 Ишғ 13:8
+ 21:6 Йер 6:17, Зөл 3:17, Зөл 33:2, Һош 9:8
+ 21:8 Хав 2:1
+ 21:9 1 Бат 5:4, Йер 50:2, Йер 51:8
+ 21:10 Йер 51:33, Ғам 1:3
+ 21:14 Баш 25:15, Әйп 6:19, Йер 25:23
+ 21:16 Ишғ 16:14
+ 22:2 Ишғ 32:13, Һҡт 4:9
+ 22:4 Йер 9:1, Мих 1:8
+ 22:6 Ишғ 21:2, 4 Бат 16:9, Ғам 1:5, Ғам 9:7
+ 22:9 2 Бат 5:7
+ 22:12 Мих 1:16, 2 Бат 3:31
+ 22:13 Ишғ 56:12, 1 Кор 15:32
+ 22:15 4 Бат 18:18, Ишғ 36:3, Ишғ 37:2
+ 22:16 2 Йыл 16:14
+ 22:20 4 Бат 18:18, 4 Бат 19:2
+ 22:22 Маҫ 16:18, Асл 3:7-8

+ 23:1 Йер 47:4, Зөл 26:2, Йои 3:4, Ғам 1:9, Зәк 9:2, 3 Бат 10:22, Юнс 1:3

+ 23:2 Баш 10:15, Йуш 19:28
+ 23:3 Зөл 27:3-36
+ 23:11 Сығ 14:21
+ 23:13 Ишғ 47:1
+ 23:15 Йер 25:11, Йер 25:22
+ 23:17 Асл 17:1-2
+ 24:1 Ишғ 13:9
+ 24:2 Һош 4:9
+ 24:4 Йер 4:28, Һош 4:3, Йои 1:10
+ 24:5 Иҫп 35:33
+ 24:6 Ҡнн 29:27, Зәк 5:3, Ишғ 9:19
+ 24:7 Йои 1:10

+ 24:8 Йер 7:34, Йер 16:9, Зөл 26:13, Һош 2:11

+ 24:11 Йои 1:12
+ 24:13 Ишғ 17:6, Мих 7:1
+ 24:16 Ишғ 21:2, Ишғ 33:1
+ 24:17 Йер 48:43-44, Һҡт 3:47
+ 24:18 Ғам 5:19, Баш 7:11, Зәб 17:8
+ 24:20 Әйп 12:25, Зәб 106:27, Ишғ 29:9
+ 24:23 Зәб 92:1, Ишғ 13:10
+ 25:1 Сығ 15:2
+ 25:2 Йер 9:11
+ 25:4 Ишғ 4:6, Йои 3:16
+ 25:6 Ишғ 2:2-3
+ 25:8 1 Кор 15:54-55, Асл 7:17, Асл 21:4
+ 25:9 Зәб 9:15

+ 25:10 Ишғ 15:1, Йер 48:1, Зөл 25:8, Ғам 2:1, Сеф 2:8

+ 26:2 Зәб 23:7, Зәб 117:19-20
+ 26:4 Ҡнн 32:18, Ишғ 17:10, Ишғ 44:8
+ 26:7 Зәб 36:23
+ 26:9 Зәб 62:2, 1 Йыл 16:14, Зәб 104:7
+ 26:11 Мих 7:16, Зәб 20:10, Ғвр 10:27
+ 26:12 Ишғ 9:6, Мих 5:5
+ 26:13 Сығ 1:11, Хак 3:8
+ 26:14 Вәғ 9:5
+ 26:15 Ишғ 9:3
+ 26:17 Ишғ 13:8, Ях 16:21
+ 26:19 Зөл 37:12, Днл 12:2
+ 26:20 Ишғ 2:10, Сеф 2:3
+ 26:21 Мих 1:3
+ 27:1 Ҡнн 32:41
+ 27:2 Ишғ 5:7
+ 27:4 Ишғ 27:4
+ 27:6 Ишғ 37:31, Һош 14:6
+ 27:8 Сығ 15:8, Әйп 4:9, Ишғ 11:4
+ 27:9 4 Бат 18:4, Ишғ 17:8
+ 27:10 Ишғ 17:9, Мих 5:11
+ 27:11 Ҡнн 32:28

+ 27:13 Маҫ 24:31, 1 Тес 4:16, Асл 11:15, Ишғ 11:11, Мих 7:12

+ 28:2 Ишғ 28:17, Зөл 13:11, Зөл 38:22
+ 28:6 3 Бат 3:28
+ 28:7 Һош 4:11
+ 28:10 Йер 6:10
+ 28:11 Ҡнн 28:49, Ишғ 33:19, 1 Кор 14:21
+ 28:13 Ишғ 8:14-15
+ 28:14 Хик 3:34, Хик 21:24

+ 28:16 Зәб 86:2, Зәб 117:22, Зәк 3:9, Рим 9:33, Рим 10:11, 1 Птр 2:6

+ 28:17 Ишғ 28:2, Зөл 38:22
+ 28:21 Йуш 10:10, 2 Бат 5:20
+ 28:22 Ишғ 10:23
+ 28:29 Йер 32:19, Рим 11:33
+ 29:1 2 Бат 5:9
+ 29:3 4 Бат 25:1, Зөл 4:2
+ 29:6 Сығ 19:16-18, 3 Бат 19:11-12
+ 29:7 Әйп 20:8
+ 29:9 Ишғ 24:20
+ 29:10 Рим 11:8

+ 29:11 Ишғ 8:16, Днл 12:4, Асл 5:1, Асл 10:4, Асл 22:10

+ 29:13 Зәб 77:36, Йер 12:2, Маҫ 15:9, Мрк 7:7, Кол 2:22

+ 29:14 1 Кор 1:19
+ 29:15 Зөл 8:12, Зөл 9:9
+ 29:16 Ишғ 29:16, Йер 18:6, Рим 9:20-24
+ 29:18 Ишғ 32:2, Ишғ 35:5
+ 29:19 Ишғ 61:1
+ 29:21 Ғам 5:10
+ 29:22 Ишғ 51:2
+ 30:2 Ишғ 31:1, Ишғ 36:6, Йер 2:18
+ 30:3 4 Бат 18:21, Ишғ 22:20
+ 30:4 Иҫп 13:23, Ишғ 19:11
+ 30:5 Йер 2:36
+ 30:7 Ишғ 36:6, Йер 46:17
+ 30:8 Ҡнн 27:8, Әйп 19:23, Ишғ 8:1, Хав 2:2

+ 30:10 Йер 11:21, Ғам 2:11, Мих 2:6, Зөл 13:8-9

+ 30:13 Хик 6:15
+ 30:14 Зәб 2:9, Вәғ 12:6, Йер 19:11
+ 30:17 Лев 26:8, 2 Йыл 24:24
+ 30:18 2 Птр 3:9
+ 30:22 Ишғ 2:20, Ишғ 31:7
+ 30:23 Зәб 64:13-14
+ 30:25 Йои 3:18
+ 30:26 Ишғ 60:19-20, Ҡнн 32:39, Әйп 5:18
+ 30:27 Ҡнн 4:24
+ 30:28 Ишғ 8:8, Днл 11:10
+ 30:29 Ишғ 26:4
+ 30:30 Йуш 10:11, Зәб 17:13

+ 30:33 Зөл 24:9, Әйп 4:9, Әйп 15:30, Зәб 17:8, Зөл 20:48

+ 31:1 Ишғ 30:2, Йер 2:18, Зәб 19:8, Хик 21:31

+ 31:3 Йер 17:5
+ 31:4 Һош 11:10, Ғам 3:8
+ 31:5 Ҡнн 32:11
+ 31:7 Ишғ 2:20, Ишғ 30:22
+ 31:8 Ишғ 37:36
+ 31:9 Зәб 20:10
+ 32:1 Зәб 71:1, Ишғ 16:5
+ 32:2 Ишғ 4:6, Ишғ 25:4
+ 32:3 Ишғ 29:18, Ишғ 35:5
+ 32:6 1 Бат 25:11
+ 32:9 Ишғ 3:16, Ғам 6:1, Сеф 1:12
+ 32:13 Ишғ 5:6, Ишғ 7:24, Ишғ 22:2
+ 32:15 Зөл 39:29, Йои 2:28
+ 32:19 Ишғ 28:2, Ишғ 28:17
+ 33:1 Ишғ 21:2, Ишғ 24:16, Йер 30:16
+ 33:4 Йои 2:9
+ 33:5 Ишғ 2:17
+ 33:7 Ишғ 36:22
+ 33:8 Лев 26:22
+ 33:9 Йер 4:28, Һош 4:3, Йои 1:10, Нхм 1:4
+ 33:10 Зәб 67:2
+ 33:12 Ишғ 10:17
+ 33:14 Ғвр 10:31
+ 33:15 Зәб 14, Зәб 23:3-4
+ 33:19 Ҡнн 28:49, Ишғ 28:11
+ 34:1 Зәб 48:1, Мих 1:2
+ 34:3 Йои 2:20

+ 34:4 Йои 2:10, Йои 3:15, Маҫ 24:29, Асл 6:13-14

+ 34:5 Ҡнн 32:41, Йер 49:7-22, Зөл 25:12-14, Зөл 35, Ғам 1:11-12, Ғов 1:1-16, Млх 1:3-4

+ 34:6 Баш 36:33, 1 Йыл 1:44, Ишғ 63:1, Сеф 1:7, Зөл 39:17

+ 34:7 Иҫп 23:22, Зәб 21:13
+ 34:8 Ишғ 61:2, Ишғ 63:4
+ 34:9 Ҡнн 29:23

+ 34:10 Ишғ 66:24, Йер 17:27, Зөл 20:48, Асл 14:11, Асл 19:3

+ 34:11 Ишғ 14:23, Ишғ 13:21-22, Сеф 2:14

+ 34:13 Ишғ 32:13, Әйп 30:29, Ишғ 13:21, Мих 1:8

+ 34:14 Асл 18:2
+ 34:15 Ҡнн 14:13
+ 35:2 Ишғ 55:12, Ишғ 40:5
+ 35:3 Әйп 4:3, Ғвр 12:12
+ 35:4 Ҡнн 32:35, Ҡнн 32:43, Зәб 93:1

+ 35:5 Ишғ 29:18, Ишғ 32:2, Ишғ 42:18, Маҫ 11:5

+ 35:6 Ғмл 3:8, Ғмл 14:10, Ишғ 41:18, Ишғ 49:10

+ 35:8 Ишғ 40:3, Ишғ 52:1
+ 35:10 Ишғ 51:11, Ишғ 60:20
• 36:1 4 Бат 18:13-37, 2 Йыл 32:1-19
+ 36:2 Йуш 15:39, Ишғ 7:3
+ 36:3 Ишғ 22:20, Ишғ 22:15, Ишғ 37:2
+ 36:6 Зөл 29:6, Ишғ 30:2
+ 36:7 4 Бат 18:4, 2 Йыл 31:1
+ 36:11 Ғөз 4:7, Днл 2:4
+ 36:16 3 Бат 4:25
+ 36:17 Ҡнн 8:7-10
+ 36:19 4 Бат 17:24, Ишғ 10:9
+ 36:20 Днл 3:15, 4 Бат 19:12, Ишғ 10:11
• 37:1 4 Бат 19, 2 Йыл 32:20-22
+ 37:2 Ишғ 22:15, Ишғ 36:3
+ 37:3 Һош 13:13
+ 37:4 2 Бат 16:12
+ 37:6 Ишғ 10:24
+ 37:8 Йуш 10:29-30
+ 37:12 Баш 11:31
+ 37:13 4 Бат 18:33-34

+ 37:16 Сығ 25:22, Ҡнн 6:4, 3 Бат 18:39, Нөх 9:6, Зәб 85:10, Ишғ 44:6

+ 37:17 Зәб 30:3, Зәб 70:2, 2 Йыл 6:40, Днл 9:18

+ 37:19 Йер 16:20, 2 Йыл 32:19
+ 37:20 Зәб 82:19
+ 37:24 Зәб 19:8
+ 37:26 Ишғ 45:7
+ 37:27 Зәб 128:6
+ 37:28 Зәб 138:2
+ 37:29 Зөл 29:4, Зөл 38:4, Ғам 4:2, Хав 1:15
+ 37:30 Ишғ 7:11
+ 37:31 Ишғ 27:6
+ 37:32 Ишғ 9:7
+ 37:33 2 Бат 20:15
+ 37:36 2 Бат 24:16, 1 Йыл 21:15, Нхм 3:3
+ 37:37 Баш 10:11, Юнс 1:2
+ 37:38 Баш 8:4, Йер 51:27, Ғөз 4:2
• 38:1 4 Бат 20:1-11, 2 Йыл 32:24-26
+ 38:3 4 Бат 18:3
+ 38:5 Зәб 38:13
+ 38:6 Ишғ 37:35
+ 38:8 Йуш 10:13
+ 38:11 Зәб 26:13, Ишғ 53:8, Зөл 26:20
+ 38:12 Әйп 7:6
+ 38:13 Һҡт 3:4
+ 38:14 Зөл 7:16, Нхм 2:7, Зәб 68:4
+ 38:17 Зәб 15:10, Әйп 33:28, Мих 7:19
+ 38:18 Зәб 6:6, Вәғ 9:10
+ 38:19 Ҡнн 4:9, Ҡнн 6:7, Зәб 77:4
• 39:1 4 Бат 20:12-19, 2 Йыл 32:31
+ 39:2 2 Йыл 32:27

+ 39:6 4 Бат 24:13, 2 Йыл 36:10, Йер 20:5, Йер 27:19-21, Мих 4:10

+ 39:7 4 Бат 24:12, 4 Бат 25:7, 2 Йыл 33:11
+ 40:1 Ишғ 49:13, Зәк 1:17
+ 40:2 Һош 2:14, Әйп 42:10, Йер 16:18

+ 40:3 Ишғ 35:8, Зәб 67:5, Маҫ 3:3, Мрк 1:3, Лк 3:4-6, Ях 1:23

+ 40:5 Ишғ 35:2
+ 40:8 Зәб 118:89, 1 Птр 1:24-25, Яҡ 1:11
+ 40:10 Ишғ 62:11, Асл 22:12

+ 40:11 Зәб 22:1, Йер 31:10, Зөл 34:15, Мих 5:4, Ях 10:11

+ 40:12 Хик 30:4
+ 40:13 Рим 11:34, 1 Кор 2:16
+ 40:14 Әйп 21:22
+ 40:16 Зәб 49:10
+ 40:17 Зәб 61:10, Днл 4:32
+ 40:18 Ишғ 46:5, Ғмл 17:29
+ 40:20 Ишғ 44:9, Ишғ 46:7, Йер 10:3-5

+ 40:22 Иҫп 13:34, Әйп 9:8, Әйп 26:7, Зәб 103:2, Йер 10:12, Йер 51:15

+ 40:23 Әйп 12:21, Зәб 106:40
+ 40:26 Зәб 146:4
+ 40:27 Ишғ 49:14
+ 40:28 Зәб 146:5
+ 40:29 2 Кор 12:10
+ 40:31 Зәб 102:5
+ 41:1 Ишғ 43:9
+ 41:2 2 Йыл 36:23
+ 41:4 Ишғ 44:6, Ишғ 48:12, Асл 1:17
+ 41:7 Ишғ 40:19

+ 41:8 Ишғ 42:19, Ишғ 43:10, Ишғ 44:1, Йер 30:10, 2 Йыл 20:7, Яҡ 2:23

+ 41:14 Әйп 25:6, Зәб 21:7
+ 41:18 Ишғ 35:6
+ 41:19 Ишғ 55:13
+ 41:24 Йер 10:5, 1 Кор 8:4
+ 41:25 Ишғ 41:2, Йер 1:15, Йер 50:3
+ 41:26 Ишғ 46:10, Ишғ 48:14
+ 41:27 Ишғ 40:9, Ишғ 52:7

+ 42:1 Ишғ 41:8, Ишғ 43:10, Ишғ 52:13, Ишғ 53:11, Маҫ 3:17, Маҫ 17:5, Мрк 1:11, Лк 3:22, Ишғ 11:2, Ишғ 61:1, Маҫ 12:17-21

+ 42:5 Зәк 12:1

+ 42:6 Ишғ 45:13, Ишғ 42:6, Ишғ 49:6, Лк 2:3, Лк 2:30-32, Ғмл 13:47

+ 42:7 Ишғ 9:2, Ишғ 35:5, Ишғ 49:9, Ишғ 61:1
+ 42:8 Ишғ 48:11
+ 42:10 Зәб 32:3
+ 42:11 Ишғ 21:16
+ 42:13 Зәб 77:65
+ 42:14 Ишғ 13:8
+ 42:15 Ишғ 50:2
+ 42:16 Ишғ 40:4

+ 42:17 Зәб 96:7, Ишғ 45:16, Ишғ 44:11, Йер 10:14

+ 42:18 Ишғ 35:5
+ 42:19 Ишғ 41:8
+ 42:20 Йер 6:10, Зөл 12:2
+ 42:22 Йер 50:33
+ 42:25 Һош 7:9
+ 43:1 Ишғ 45:3
+ 43:2 Зәб 65:12, Днл 3:25
+ 43:3 Зәб 71:10, Ишғ 45:14
+ 43:5 Һош 11:11, Мих 7:12, Зәк 8:7
+ 43:8 Ишғ 42:18-19
+ 43:9 Ишғ 41:1
+ 43:10 Ишғ 41:8, Йер 30:10
+ 43:11 Ишғ 45:21, Һош 13:4
+ 43:13 Ҡнн 32:39, Әйп 10:7
+ 43:16 Сығ 14:21, Ишғ 51:10

+ 43:19 Ишғ 48:6, 2 Кор 5:17, Асл 21:5, Ишғ 35:6-8

+ 43:20 Сығ 17:1-7
+ 43:22 Мих 6:3
+ 43:24 Млх 2:17
+ 43:25 Зәб 50:3, Йер 31:34
+ 43:26 Ишғ 1:18
+ 43:27 Баш 3:6, Йер 5:31
+ 44:1 Ишғ 41:8, Йер 30:10
+ 44:3 Зөл 39:29, Йои 2:28, Ях 7:38

+ 44:6 Ишғ 41:4, Ишғ 48:12, Асл 1:8, Асл 1:17, Ҡнн 6:4, 3 Бат 18:39, Нөх 9:6, Зәб 85:10

+ 44:8 Ҡнн 32:18, Ишғ 26:4
+ 44:9 Ишғ 41:24, Ишғ 41:29
+ 44:10 Йер 10:3-5, Хав 2:18
+ 44:11 Ишғ 42:17, Ишғ 45:16
+ 44:18 Ишғ 45:20
+ 44:20 Һош 12:1
+ 44:21 Ишғ 41:8
+ 44:22 Ишғ 1:18
+ 44:23 Зәб 95:11, Ишғ 49:13, Ишғ 48:20
+ 44:24 Әйп 37:18, Зәб 135:5, Ишғ 42:5
+ 44:25 1 Кор 1:20, 1 Кор 3:19
+ 44:26 2 Йыл 36:22-23

+ 44:27 Ишғ 11:15, Ишғ 51:10, Йер 50:38, Йер 51:36

+ 44:28 2 Йыл 36:22, Ғөз 1:1, Ишғ 45:1, Днл 6:28, Ғмл 13:22

+ 45:1 Нхм 2:6
+ 45:2 Зәб 106:16
+ 45:3 Ишғ 43:1
+ 45:4 Ишғ 41:8
+ 45:5 Ҡнн 4:35
+ 45:6 Сығ 15:11
+ 45:7 Һҡт 3:38, 4 Бат 19:25, Ишғ 37:26

+ 45:9 Ишғ 29:16, Йер 18:6, Рим 9:20-24, Әйп 9:32, Вәғ 6:10

+ 45:12 Ишғ 44:24, Йер 27:5

+ 45:13 Ишғ 42:6, Ишғ 44:28

+ 45:14 Зәб 71:10, Ишғ 43:3, Зәк 8:23, 1 Кор 14:25

+ 45:16 Ишғ 42:17, Ишғ 44:11
+ 45:17 Ишғ 54:4
+ 45:19 Йер 29:13-14
+ 45:20 Ишғ 44:17-18
+ 45:21 Ишғ 43:11, Һош 13:4
+ 45:23 Рим 14:11, Флп 2:10-11
+ 46:1 Йер 50:2, Йер 51:44, 1 Бат 5:3
+ 46:2 Йер 48:7
+ 46:3 Ҡнн 1:31
+ 46:4 Зәб 67:20
+ 46:5 Ишғ 40:18, Ғмл 17:29
+ 46:6 Хак 17:4, Ишғ 44:15
+ 46:7 Зәб 113:15
+ 46:10 Ишғ 41:26
+ 46:11 Ишғ 41:2, Йер 12:9
+ 46:13 Ишғ 51:5, Ишғ 56:1
+ 47:1 Ғам 5:2, Ишғ 13:1, Ишғ 21:1, Йер 50:1
+ 47:2 Хак 16:21
+ 47:3 Йер 13:26, Нхм 3:5
+ 47:6 Зәк 1:15
+ 47:7 Асл 18:7
+ 47:8 Сеф 2:15
+ 47:11 Зәб 34:8
+ 47:14 Ишғ 5:24, Нхм 1:10, Млх 4:1
+ 48:1 Нөх 11:1, Йер 7:4, Мих 1:5
+ 48:3 Ишғ 41:26
+ 48:4 Сығ 32:9
+ 48:5 Йер 44:17
+ 48:6 Ишғ 43:19, Йер 33:3

+ 48:10 Әйп 23:10, Зәб 65:10, Ишғ 1:25, Зәк 13:9, Млх 3:3

+ 48:11 Зөл 20:9, Ишғ 42:8

+ 48:12 Ишғ 41:4, Ишғ 44:6, Асл 1:8, Асл 1:17

+ 48:13 Әйп 9:8, Зәб 103:2, Ишғ 42:5, Йер 10:12, Йер 51:15, Зәк 12:1

+ 48:14 Ишғ 41:26, Ишғ 41:2, Ишғ 46:10
+ 48:15 Ишғ 45:1-3
+ 48:16 Ишғ 61:1
+ 48:18 Зәб 80:14, Лк 19:42
+ 48:19 Баш 22:17

+ 48:20 Ишғ 52:11, Йер 50:8, Зәк 2:6-7, Асл 18:4, Ишғ 44:23

+ 48:21 Сығ 17:6, Иҫп 20:11

+ 49:1 Йер 1:4-5, Глт 1:15-16, Маҫ 1:21, Лк 1:31

+ 49:2 Ишғ 11:4

+ 49:3 Ях 17:10

+ 49:6 Ишғ 42:6, Йер 1:5, Ғмл 13:47, Ғмл 26:23

+ 49:7 Зәб 21:7, Ишғ 53:3
+ 49:8 2 Кор 6:2, Ишғ 42:6
+ 49:9 Ишғ 42:7, Ишғ 61:1
+ 49:10 Асл 7:16-17, Ишғ 35:6
+ 49:12 Ишғ 43:5
+ 49:13 Зәб 95:11, Ишғ 44:23, Ишғ 40:1
+ 49:14 Ишғ 40:27
+ 49:15 Зәб 26:10

+ 49:18 Ишғ 60:4, Йер 22:24, Зөл 5:11, Зөл 16:48, Сеф 2:9, Рим 14:11

+ 49:19 Йер 31:27, Зәк 2:4
+ 49:20 Зәк 10:10
+ 49:22 Ишғ 11:10, Ишғ 14:2
+ 49:23 Зәб 71:9, Мих 7:17, Зәб 24:3
+ 49:24 Мрк 3:27
+ 49:25 Зәб 34:1
+ 49:26 Асл 16:6
+ 50:1 Ҡнн 24:1, Йер 3:8

+ 50:2 Йер 35:17, Иҫп 11:23, Ишғ 59:1, Сығ 14:21-22, Зәб 103:7, Зәб 105:2, Зәб 106:33, Ишғ 42:15

+ 50:3 Йер 4:28, Асл 6:12, Асл 6:12

+ 50:4 Зәб 39:7

+ 50:6 Ишғ 53:6, Маҫ 26:67, Мрк 14:65, Мрк 15:19

+ 50:7 Йер 1:18, Зөл 3:9
+ 50:8 Рим 8:33, Әйп 13:19
+ 50:9 Әйп 13:28, Ишғ 51:8
+ 51:2 Баш 12:2, Зөл 33:24

+ 51:3 Ишғ 40:1, Ишғ 52:9, Баш 2:8, Зөл 28:13, Зөл 36:35

+ 51:4 Ишғ 42:6, Ишғ 49:6
+ 51:5 Ишғ 46:13, Ишғ 60:9
+ 51:6 Зәб 101:26-27, Мрк 13:31

+ 51:7 Ҡнн 6:6, Зәб 36:28, Йер 31:33, Маҫ 10:28

+ 51:8 Ишғ 50:9

+ 51:9 Әйп 9:13, Әйп 26:12, Зәб 88:11, Ишғ 30:7

+ 51:10 Сығ 14:21, Зәб 105:9, Ишғ 43:16-17

+ 51:11 Ишғ 35:10

+ 51:12 Ишғ 40:1, Ишғ 66:13, Зәб 55:5, Зәб 117:6, Маҫ 10:28

+ 51:13 Ишғ 40:12, Ишғ 48:14

+ 51:15 Йер 31:35

+ 51:17 Ишғ 52:1, Зәб 74:8, Йер 25:15, Ғов 1:16, Зәк 12:2, Асл 14:10

+ 51:19 Йер 15:5, Нхм 3:7

+ 51:22 Йер 25:17, Нхм 3:11

+ 52:1 Ишғ 51:17, Нөх 11:1, Ишғ 48:2, Маҫ 4:5, Маҫ 27:53, Ишғ 35:8, Йои 3:17, Нхм 1:15, Асл 21:27

+ 52:5 Рим 2:24
+ 52:7 Ишғ 41:27, Нхм 1:15, Рим 10:15
+ 52:9 Ишғ 40:1, Ишғ 51:3
+ 52:10 Зәб 97:3, Лк 3:6
+ 52:11 Ишғ 48:20, Зәк 2:7, Ғөз 1:7-11
+ 52:12 Ишғ 58:8, Мих 2:13
+ 52:13 Ишғ 42:1
+ 52:15 Ишғ 49:23, Рим 15:21, 1 Кор 2:9
+ 53:1 Ях 12:38, Рим 10:16
+ 53:2 Ишғ 11:1
+ 53:3 Ишғ 49:7
+ 53:4 Маҫ 8:17
+ 53:5 1 Птр 2:24-25
+ 53:6 Зәб 118:176, Йер 50:6
+ 53:7 Йер 11:19, Ишғ 37:14, Ғмл 8:32-33

+ 53:8 Зәб 26:13, Ишғ 38:11, Зөл 26:20, Зөл 32:23

+ 53:9 1 Птр 2:22, Мрк 15:46
+ 53:11 Ишғ 42:1, Ишғ 52:13, Рим 5:16
+ 54:1 1 Бат 2:5, Глт 4:27
+ 54:4 Ишғ 45:17, Сеф 3:11
+ 54:5 Йер 3:14, Һош 2:7
+ 54:6 Ишғ 62:4
+ 54:7 Йер 51:5
+ 54:8 Зәб 88:29-30, Ишғ 55:3
+ 54:9 Баш 8:21, Баш 9:11

+ 54:10 Иҫп 25:12-13, Зөл 34:25, Зөл 37:26, Һош 2:18

+ 54:13 Йер 31:33-34, Ях 6:45, 1 Кор 2:13, 1 Тес 4:9

+ 54:17 Зәб 4:2
+ 55:1 Ишғ 44:3, Ях 7:37
+ 55:2 Ях 6:27

+ 55:3 Ишғ 61:8, Йер 32:40, Зөл 16:60, Зәб 88:29-30, Ишғ 54:6, Ғмл 13:34

+ 55:5 2 Бат 22:44

+ 55:6 1 Йыл 28:9, 2 Йыл 15:2, Йер 29:13, Ғам 5:4, Ғам 5:6, Сеф 2:3

+ 55:9 Зәб 102:11
+ 55:11 Ҡнн 32:2, Зөл 12:25
+ 55:12 Зәб 97:8, Ишғ 35:2
+ 55:13 Ишғ 41:19
+ 56:1 Ишғ 46:13, Ишғ 51:5
+ 56:2 Сығ 20:8

+ 56:3 Сығ 12:38, Ҡнн 23:8, Эст 9:27, Ишғ 14:1, Зәк 2:11

+ 56:7 Ишғ 2:2-3, Ишғ 60:3, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Маҫ 21:13, Мрк 11:17, Лк 19:46

+ 56:8 Ишғ 11:12, Ях 10:16
+ 56:9 Йер 12:9, Зөл 39:17, Асл 19:17-18
+ 56:10 Йер 6:17
+ 56:11 Зөл 34:2
+ 56:12 Хик 23:35, Ишғ 22:13
+ 57:2 Днл 12:13
+ 57:3 Мрк 8:38
+ 57:5 Зөл 16:20-21
+ 57:8 Зөл 16:25, Зөл 23:17
+ 57:11 Зәб 49:21
+ 57:13 Йер 11:12
+ 57:15 4 Бат 22:19, 2 Йыл 34:27
+ 57:16 Зәб 102:9
+ 57:17 Йер 6:13
+ 57:18 Йер 3:22, Ишғ 40:1
+ 57:19 Рим 2:10, Эфс 2:17
+ 57:21 Ишғ 48:22
+ 58:1 Мих 1:5, Мих 3:8
+ 58:3 Лев 16:29, Иҫп 29:7, Млх 3:14
+ 58:5 Лев 16:29, Зәк 7:5, Маҫ 6:16
+ 58:6 Лк 4:18, Зәб 81:4, Хик 24:11
+ 58:7 Маҫ 25:35, Лк 3:11, Яҡ 2:15-16
+ 58:8 Зәб 36:6, Зәб 84:14, Ишғ 52:12
+ 58:11 Йер 31:12, Ях 7:38
+ 58:12 Әйп 3:14, Ишғ 61:4
+ 58:13 Нөх 13:15-21
+ 58:14 Әйп 22:26, Зәб 36:4, Ҡнн 32:13
+ 59:1 Иҫп 11:23, Ишғ 50:2
+ 59:2 Һош 5:4, Зәб 65:18, Хик 15:8, Хик 28:9
+ 59:3 Ишғ 1:15, Хик 6:17
+ 59:4 Әйп 15:35, Зәб 7:15, Яҡ 1:15
+ 59:6 Әйп 8:14

+ 59:7 Хик 1:16, Хик 6:18, Ишғ 59:7, Рим 3:15-17

+ 59:10 Ҡнн 28:29, Әйп 5:14, Сеф 1:17

+ 59:11 Зөл 7:16, Нхм 2:7

+ 59:16 Йер 5:1, Зөл 22:30, Зәб 97:1, Ишғ 63:5

+ 59:17 Эфс 6:14, Эфс 6:17, 1 Тес 5:8
+ 59:18 Ҡнн 7:10, Йер 51:56
+ 59:20 Рим 11:26-27
+ 59:21 Йер 31:31
+ 60:1 Зәб 101:17, Млх 4:2, 1 Ях 1:7
+ 60:2 Әйп 37:19

+ 60:3 Ишғ 2:2-3, Ишғ 56:7, Ишғ 66:20, Млх 1:11, Әйп 11:17, Әйп 22:28, Хик 4:18, Днл 12:3, Асл 21:24

+ 60:4 Ишғ 49:18, Ишғ 66:20
+ 60:5 Ишғ 61:6
+ 60:6 3 Бат 10:1, 2 Йыл 9:1, Маҫ 2:11

+ 60:7 Зәб 119:5, Йыр 1:4, Ишғ 21:16, Баш 25:13

+ 60:8 Һош 11:11

+ 60:9 Ишғ 51:5, 3 Бат 10:22, Ишғ 23:1, Юнс 1:3

+ 60:10 Зәк 6:15
+ 60:11 Асл 21:25
+ 60:12 Зәк 14:17-19
+ 60:14 Ишғ 49:23, Зөл 48:35
+ 60:16 Ишғ 66:12, Баш 49:24
+ 60:18 Ишғ 11:9
+ 60:19 Ишғ 30:26, Асл 21:23, Асл 22:5

+ 60:20 Зәб 26:1, Ишғ 35:10, Ишғ 65:19, Асл 21:4

+ 60:21 Зәб 36:9, Зөл 37:25, Маҫ 15:13

+ 61:1 Ишғ 11:2, Лк 4:18-19, Лк 7:22, Ишғ 29:19, Лев 25:8-15, Ишғ 42:7, Ишғ 49:9

+ 61:2 Лев 25:10, Ишғ 34:8, Ишғ 63:4, Маҫ 5:4
+ 61:3 Маҫ 15:13
+ 61:4 Әйп 3:14, Ишғ 58:12, Ғам 9:14
+ 61:6 Сығ 19:6, 1 Птр 2:9, Ишғ 60:5
+ 61:7 Әйп 42:10, Ишғ 40:2, Зәк 9:12

+ 61:8 Зәб 10:7, Ишғ 55:3, Йер 32:40, Зөл 16:60

+ 61:9 Ишғ 65:23
+ 61:10 Зәк 3:4, Йер 2:32, Асл 21:2
+ 62:2 Асл 2:17, Асл 3:12
+ 62:3 Зәк 9:16
+ 62:4 Ишғ 54:6, Һош 1:10, Һош 2:23
+ 62:5 Йер 32:41, Сеф 3:17
+ 62:8 Ҡнн 28:33, Йер 5:17
+ 62:10 Ишғ 11:10, Ишғ 49:22
+ 62:11 Ишғ 40:10, Асл 22:12
+ 63:1 Баш 36:33, 1 Йыл 1:44, Ишғ 34:6
+ 63:3 Йои 3:13, Асл 19:15
+ 63:4 Ишғ 34:8, Ишғ 61:2
+ 63:5 Ишғ 59:16
+ 63:6 Ишғ 51:22
+ 63:9 Хак 10:16, Сығ 14:9, Сығ 23:20
+ 63:10 Зәб 77:40, Ғмл 7:51, Эфс 4:30
+ 63:11 Сығ 12:50-51, Зәб 76:21, Һош 12:13
+ 63:12 Сығ 14:21

+ 63:15 Баш 11:5, Ҡнн 26:15, Зәб 13:2, Зәб 32:14

+ 63:16 Ҡнн 32:6, Ишғ 64:8, Ях 8:41
+ 63:19 Йер 14:8
+ 64:1 2 Бат 22:10, Зәб 17:10, Зәб 143:5
+ 64:4 1 Кор 2:9
+ 64:5 Ғмл 10:35
+ 64:6 Зәб 1:4, Зәб 89:6
+ 64:7 Ишғ 43:22, Һош 7:7

+ 64:8 Ҡнн 32:6, Ишғ 63:16, Ях 8:41, Әйп 10:9, Әйп 33:6, Ишғ 45:9, Йер 18:6, Рим 9:20-24

+ 64:11 4 Бат 25:9, Хаг 1:9, Хаг 2:3
+ 65:2 Рим 10:20
+ 65:3 Ишғ 1:29, Ишғ 66:17
+ 65:4 Лев 11:7
+ 65:6 Зәб 149:9, Сығ 20:5
+ 65:8 Баш 18:26, Мрк 13:20
+ 65:10 Ишғ 33:9, Ишғ 35:2, Йуш 7:24, Сеф 2:6
+ 65:12 Хик 1:24, Ишғ 66:4, Йер 7:13
+ 65:13 Ишғ 55:1, Лк 6:25
+ 65:14 Лк 6:25

+ 65:15 Йер 29:22, Ишғ 62:2, Асл 2:17, Асл 3:12

+ 65:16 Йер 4:2

+ 65:17 Ишғ 66:22, 2 Птр 3:13, Асл 21:1, 1 Кор 2:9

+ 65:19 Ишғ 35:10, Ишғ 60:20, Асл 21:4
+ 65:21 Йер 31:5, Зөл 28:26
+ 65:22 Зәб 21:13
+ 65:23 Ҡнн 28:41, Зәб 113:22, Ишғ 61:9
+ 65:24 Днл 9:21
+ 65:25 Ишғ 11:6, Баш 3:14, Ишғ 11:9

+ 66:1 Зөл 43:7, Маҫ 5:35, 3 Бат 8:27, 2 Йыл 2:6, Ғмл 7:49-50

+ 66:2 Ғөз 9:4

+ 66:3 Ишғ 1:11

+ 66:4 Әйп 3:25, Хик 10:24, Хик 1:24, Ишғ 65:12, Йер 7:13

+ 66:7 Ишғ 13:8, Асл 12:5
+ 66:12 Ишғ 60:16
+ 66:13 Ишғ 40:1, Ишғ 51:12

+ 66:15 2 Птр 3:7, 2 Тес 1:8, Зәб 67:18, Хав 3:8

+ 66:16 Ҡнн 32:41, Йер 25:33

+ 66:17 Ишғ 1:29, Ишғ 65:3, Лев 11:7, Лев 11:29

+ 66:18 Ишғ 2:2, Зәк 14:16

+ 66:20 Ишғ 14:2, Ишғ 49:22, Ишғ 60:4, Ишғ 2:2-3, Ишғ 56:7, Ишғ 60:3, Млх 1:11

+ 66:21 Сығ 19:6, Ишғ 61:6
+ 66:22 Ишғ 65:17
+ 66:24 Ишғ 1:31, Маҫ 18:9, Мрк 9:47

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BSK

Ҡушымталар

Ҡушымталар

1. Һүҙлек

2. Шәжәрә

3. Исемдәрҙең бирелеше

4. Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

5. Аҡса берәмектәре

6. Боронғо ҡулъяҙмалар

7. Географик карталар

Һүҙлек

Һүҙлек

1. А

2. Б

3. Г

4. Ғ

5. Д

6. З

7. И

8. Й

9. К

10. Ҡ

11. Л

12. М

13. Н

14. Ө

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. У

20. Ү

21. Ф

22. Х

23. Һ

24. Ш

25. Э

26. Ә

27. Ю

28. Я

Аҡлау – Яңы Ғәһедтәге мәғәнәһе: Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша Алла кешеләрҙең гонаһтарын ярлыҡай, уларҙы Үҙе алдында тәҡүә һәм ғәйепһеҙ тип һанай. Ғайса Мәсихкә инанған кешене генә Алла аҡлай.

Римдарға 1:17; 3:22-28; Галаттарға 2:16

Ҡарарға: Тәҡүә, Хаҡлыҡ.

Аҡһаҡал – Иң тәүҙә ғаиләләге, нәҫелырыуҙағы иң өлкән, абруйлы, хөрмәтле кеше аҡһаҡал исеменә эйә булған. Аҙаҡ еврей халҡының һәм айырым йәмғиәттәрҙең башлыҡтарын шулай атай башлайҙар, улар хөкөм сығарыу, ҡатмарлы булмаған дәғүәләрҙе хәл итеү кеүек эштәр башҡара.

Сығыу 3:16; Лукас 7:3

Алашар – Бестерелгән ир кеше. Борон күп халыҡтарҙа батша ҡатындары йәшәгән йортта бестерелгән ирҙәр хеҙмәт иткән. Уларҙың батша һарайында абруй яулап, юғары вазифаларға өлгәшкәндәре лә булған, шуға ла «алашар» һүҙе йыш ҡына «батша һарайындағы чиновник» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланылған.

ІV Батшалар 25:19; Эстер 2:3; Ғәмәлдәр 8:27-39

Алла – Йәһүдсә «Эл», «Элоһим». Берҙәнбер, ҡөҙрәтле Зат, күк менән ерҙе, ундағы булған бөтә нәмәне Бар ҡылыусы. Ул кешеләрҙе лә Үҙ рәүешендә бар ҡылған һәм уларҙы бик ярата. Шуға ла Үҙе менән кешеләр араһында, әҙәми заттарҙың гонаһы арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе яңынан тергеҙергә теләй. Үҙенә тоғроларға мәрхәмәт күрһәтә, Ғайса Мәсихкә инаныусыларға мәңгелек тормош бүләк итә.

Башланмыш 1:1, 27; 2:2; Ҡанун 6:4-5; Зәбүр 144:8; 145; Маркус 10:6; Яхъя 1:1; 3:16; Римдарға 5:8-9; ІІ Коринҫостарға 5:19

Алла Батшалығы – Был һүҙ Изге Яҙмала иң тәүҙә Алланың ер йөҙөндәге сикһеҙ хакимлығын сағылдыра. Шулай уҡ Алла менән Уны үҙҙәренең Батшаһы тип ҡабул иткән кешеләр араһындағы мөнәсәбәт тураһында ла һөйләй. Йәһүдтәр Мәсихте Алла ебәрәсәк Батша тип көтә. Алла Батшалығы Ғайса Мәсих ергә ҡабат килгәндән һуң урынлашасаҡ: элекке донъя яңыһына урын бирәсәк, яуызлыҡ юҡҡа сығып, мәңгелек именлек урын аласаҡ. Алла Батшалығы – Ғайса Мәсих, Сумдырыусы Яхъя һәм илселәрҙең төп вәғәзләү темаларының береһе.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 3:1; 21:31; Маркус 1:15; Лукас 17:20-21; Асылыш 11:15

Алла бәрәсе – Муса аша бирелгән ҡанунға ярашлы, һәр Исраил кешеһе Ҡотҡарылыу байрамында Аллаға ҡорбан итеп йәш бәрәс салырға тейеш булған. Шул рәүешле Алла ярҙамында Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуҙы иҫкә алғандар. Яхъя пәйғәмбәр, Ғайса Мәсихте «Алла Бәрәсе» тип атап, кешеләрҙең гонаһтары өсөн ҡорбан ителәсәген алдан әйтә.

Башланмыш 22:7; Сығыу 12:3-5; Иҫәп 28:3-27; 29:2, 8-13; Яхъя 1:29; Асылыш 5:5-6

Алла йорто, ҡорам – Муса заманында еврейҙар табынған Изге сатыр урынына Сөләймән батша Йәрүсәлимдә беренсе ҡорамды төҙөй. Б.э.т. 586 йылда вавилондар (бабилдар) тарафынан емертелә, әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Аҙаҡ Бөйөк Һируд уны ҙурайта. Һируд б.э.т. 37 йылдан 4 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Алла йорто Исраил тормошоноң үҙәге була. Бары ошонда ғына ҡорбан килтерәләр, ошонда илдең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән мөһим дини байрамдарҙы үткәрергә йәһүдтәр йыйыла. Алла йорто Мөҡәддәс һәм Иң мөҡәддәс урындарҙан торған. Бүлмәләр ҙур пәрҙә менән айырылған. Иң мөҡәддәс урынға Килешеү һандығы урынлаштырылған һәм унда махсус хеҙмәт атҡарыр өсөн йылына бер тапҡыр баш ҡаһин ғына инә алған. Ябай кешеләргә унда инергә ярамағанлыҡтан, улар Аллаға Алла йортоноң ихатаһында табынған.

ІІІ Батшалар 5:4-5; 8:20-21; Ғөзәйер 6:14-16; Ишағыяһ 66:1; Маҫҫайос 21:12-13; 27:51; Эфестарға 2:19-22

Алла Улы – Иҫке Ғәһедтә ғәҙәттә «Алла улдары» тип Алла тарафынан яратылған һәм Уға хеҙмәт иткән рухи заттарға (фәрештә, рух) әйтәләр. Исраил халҡын һәм уның ҡайһы бер батшаларын да Алла улдары тип йөрөтәләр. Әммә Инжил авторҙары Алла Улы тип Ғайса Мәсихте атай. Был Уның Мәсих исеменә эйәлеген, сығышы менән Атабыҙ Алланан булыуын һәм Уға тура бәйләнештә тороуын күрһәтә. Бөтә иманлылар Уны ярата, ихтыярын үтәргә тырыша. Иманлылар Алла балалары тип атала ала, сөнки Алла уларҙы Үҙенең балалары кеүек күрә.

І Йылъяҙма 22:10; Әйүп 1:6; Зәбүр 2:7; Йермеяһ 31:9; Маҫҫайос 4:3; Яхъя 11:27

Арам – Исраил батшалығынан төньяҡта урынлашҡан дәүләт. Иң ҙур ҡалаларының береһе Дамаск булған. Беҙҙең эраға бер нисә быуат ҡала гректар был илде Сүриә тип атай башлай.

ІІІ Батшалар 20:1

Арами теле – Боронғо йәһүд һәм бер ни тиклем кимәлдә ғәрәп телдәренә ҡәрҙәш тел. Иҫке Ғәһед китаптарының ҡайһы бер бүлектәре ошо телдә яҙылған (һылтанмаларҙы ҡарағыҙ). Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән.

Ғөзәйер 4:8–6:18; 7:12-26; Йермеяһ 10:11; Даниил 2:4–7:28.

Арҡысаҡ – Рим империяһында, Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа, иң ауыр енәйәт ҡылған кешеләрҙе язалап үлтереү өсөн файҙаланылған ҡулайлама. Ул ергә ултыртылған бағананан һәм уға арҡыры ҡағылған һайғауҙан торған. Арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланырға хөкөм ителгән кешеләр бик оҙаҡ, ыҙаланып үлгән. Был яза иң ҡатыһы һәм хурлыҡлыһы һаналған. Ғайса арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланғандан һуң, киреһенсә, был язалау ҡоралы Уның аша ҡотолоу һәм йәшәйеш билдәһе булып һанала башлаған.

Маҫҫайос 10:38; Лукас 23:26, 33; І Коринҫостарға 1:17-18

Асия өлкәһе – Рим провинцияһы, Кесе Азияның (хәҙерге Төркиә) бер өлөшө. Баш ҡалаһы Эфес булған.

Ғәмәлдәр 19:26; Асылыш 1:4

Асылыш – Алла кешегә Үҙенең ихтыярын төрлө юлдар менән – күктән тауыш биреү, фәрештәләр, пәйғәмбәрҙәр, илаһи күренмештәр, Изге Яҙма аша аса. Уның ихтыярын еткергән бөтә был ысулдарҙы «асылыш» тип әйтергә мөмкин. Изге Яҙманың һуңғы китабы ла шулай атала.

Даниил 10:1; Маҫҫайос 2:12; Асылыш 1:1

Ата – Ғайса Мәсих Алланы «Атам» тип атай, шул рәүешле ата менән бала араһындағы мөнәсәбәт ниндәй булһа, Алла менән Үҙе араһында нәҡ шундай мөнәсәбәт икәнен күрһәтә. Ғайса Мәсихкә инанған кеше лә Алла менән шундай мөнәсәбәттә була, шуға күрә Алланы «Атам» тип атай ала.

Маркус 14:36; Яхъя 11:41-42; Римдарға 8:15

Ашера – Ҡәнғәниҙәр табынған уңдырышлылыҡ алиһәһе. Борон Яҡын Көнсығышта Ашераға табынған урындарҙа алиһәнең һүрәте соҡоп яһалған ағас ҡолғалар торған. Уны «бөтә илаһтарҙың әсәһе», «баш алиһә» тип атағандар.

Сығыу 34:13

Ашшур – (Ассирия) Хәҙерге Ираҡ биләмәһендә урынлашҡан боронғо ҡеүәтле империя, баш ҡалаһы Ниневе була. Б.э.т. 722 йылда ашшурҙар Төньяҡ Исраил батшалығын яулап ала һәм күп исраилдарҙы әсирлеккә ала. Улар урынына Исраил еренә ирекһеҙләп Ашшур империяһы кешеләре күсерелә. Ашшурҙар шулай уҡ көньяҡ батшалыҡҡа – Йәһүҙәгә лә һөжүм итә, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. Һуңыраҡ Ниневе, Алла язаһын алып, баҫҡынсылар тарафынан тулыһынса ҡыйратыла.

ІV Батшалар 18:19–19:36; Нахум 1–3

Бабил – (Вавилон) Боронғо Яҡын Көнсығышта (хәҙерге Ираҡтың көньяғы) Ике Йылға араһында урынлашҡан бөйөк империяның баш ҡалаһы. Бабилда күп төрлө илаһтарға табынғандар. Бабилдар б.э.т. 587 йылда Йәрүсәлимде ҡыйрата, йәһүҙиҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙҙәре менән алып китә. Яңы Ғәһед дәүеренә ҡала тулыһынса ҡыйратылған була. Асылыш китабында «Бабил» һүҙе Иблис батшалығына тиңләштерелә. Яңы бөйөк империяның баш ҡалаһы Римды ла элекке боҙоҡлоҡтар, мәжүсиҙәрҙең табыныу үҙәге булған Бабил менән бәйләйҙәр.

ІV Батшалар 25:1-22; Асылыш 18

Байрамдар –

1. Ҡотҡарылыу байрамы. Йәһүдтәрҙең мөһим байрамдарының береһе. Уны, еврейҙарҙың Мысыр ҡоллоғонан ҡотолоуын хәтергә алып, яҙ билдәләгәндәр. Борон еврейҙар был көндө Аллаға табыныу өсөн Йәрүсәлимгә килгән. Ҡотҡарылыу байрамы артынан уҡ ете көнлөк Сөсө икмәк байрамы башланған. Бер аҙна буйына сөсө икмәк кенә ашағандар. Инжилдә был ике байрам берҙәм байрам булып һанала. Нәҡ ошо көндәрҙә Ғайса Мәсих арҡысаҡҡа ҡаҙаҡланған һәм үленән терелгән.

Сығыу 12:1-14, 21-51; Левиҙәр 23:5; Иҫәп 9:1-14; Маркус 14:1, 12; Яхъя 19:14

2. Сөсө икмәк байрамы. Исраилдарҙа Ҡотҡарылыу байрамынан һуң үткәрелгән һәм ете көн дауам иткән байрам. Ул көндәрҙә сөсө ҡамырҙан бешерелгән аҙыҡ ҡына ашағандар, сөнки исраилдар, Мысырҙан киткән саҡта ҡамыр ҡуйырға ваҡыттары булмағанлыҡтан, Алла бойороғон үтәп, юлға икмәкте сөсө ҡамырҙан бешереп алған.

Сығыу 12:14-20; 13:3-10; Левиҙәр 23:6-8; Маркус 14:1, 12; Лукас 22:1

3. Илленсе көн байрамы. Ҡотҡарылыу байрамынан һуң илле көндән үткәрелгән. Ураҡ байрамы тип тә йөрөткәндәр. Ул көндө рәхмәт йөҙөнән Аллаға яңы уңыштан икмәк саҙаҡаһы һәм башҡа төр ҡорбандар килтергәндәр. Ғайса Мәсихтең шәкерттәренә Изге Рух ошо байрам көнөндә иңгән.

Сығыу 23:16; 34:22; Левиҙәр 23:15-21; Иҫәп 28:26-31; Ғәмәлдәр 2:1-4; І Коринҫостарға 16:8

4. Ҡыуыш байрамы. Йәһүдтәр, сүлдә йәшәгән ваҡыттарын хәтерләп, ике аҙнаға өйҙәренән ҡыуыштарға күсеп торған. Байрам ураҡ ахырында, көҙгө ямғырҙар башланғансы билдәләнгән, шуға Уңыш йыйыу байрамы тип тә аталған.

Сығыу 23:16, 34:22; Левиҙәр 23:33-36, 39-43; Ҡанун 16:13-15

Баҡыр диңгеҙ – Алла йортондағы һыу тултырылған баҡыр йыуынғыс. Ҡаһиндар был һыу менән аяҡ-ҡулдарын йыуған.

ІІІ Батшалар 7:23-26; ІІ Йылъяҙма 4:2-5,10

Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин – Йәһүдтәрҙең иң төп ҡаһины. Ҡанунға ярашлы, ҡайһы бер йолаларҙы ул ғына башҡарған, атап әйткәндә, Алла йортоноң Иң мөҡәддәс урынына ул ғына инә алған.

Левиҙәр 16; Маҫҫайос 26:3; Ғивриҙәргә 6:19-20

Бәғел – Фәләстин еренә исраилдар килгәнсе ҡәнғәниҙәр табынған илаһтарҙың береһе, «әфәнде, хужа» тигән мәғәнәлә. Бында ҡалған ерле халыҡ ыңғайына аҙаҡ исраилдар ҙа йыш ҡына Бәғелгә табыныр булған. Был Аллаға ҡаршы ҡылынған иң ҙур енәйәт һаналған.

Хакимдар 2:13; 10:6; І Батшалар 7:3-4; 12:10; Римдарға 11:4

Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул – Иҫке Ғәһедтән белеүебеҙсә, Бәғел-Зевул пелештиҙәр ҡалаһы Ғәҡрондың илаһы булған. Был һүҙҙең мәғәнәһе «ҡеүәтле хужа» тигәнде аңлатһа ла, исраилдар көлөп был илаһты «Бәғел-Зевув», йәғни «себендәр хужаһы» тип атай. Яңы Ғәһед ваҡытында инде Иблис исемдәренең береһе булараҡ ҡулланыла башлай. Уны яуыз рухтар башлығы тип һанайҙар.

ІV Батшалар 1:6; Лукас 11:15

Галилея – Фәләстиндең төньяҡ өлөшө. Быуаттар һуҙымында был өлкәлә ситтәр хакимлыҡ итә, шуға унда йәһүд булмағандар күп була. Галилеяның Назара ҡалаһында Ғайсаның бала һәм үҫмер сағы үтә. Ошонда, Галилеяла, Ул күп төрлө мөғжизәләрен ҡыла.

Ишағыяһ 9:1; Йушағ 20:7; Маҫҫайос 4:23

Гонаһ – Алла ҡануны талаптарын боҙоу, Алланы тыңламау һәм Уға буйһонмау. Иҫке Ғәһедтә гонаһ ҡылған кеше ҡорбан килтерергә тейеш була.

Башланмыш 4:7; 18:20; Сығыу 29:10-14; Маҫҫайос 3:6; Римдарға 3:20

Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу –

1. Аллаға килтерелгән ҡорбандар аша гонаһтарҙан ҡотолоу, ғәйепте юйыу. Әлеге ғәмәл Алла менән ҡорбан килтергән кеше араһындағы бәйләнеште яңынан тергеҙгән. Йәһүдсә «ҡаплау» тигәнде аңлата, йәғни йоланы башҡарған кеше гонаһтарҙы юя, ҡаплай.

Левиҙәр 1:3-4; Римдарға 3:25

2. Йолоп алыу – тейешле түләү кертеп, бер кешене йә тотош халыҡты ҡоллоҡтан, әсирлектән ҡотҡарыуҙы аңлата. Инжилдә яҙылғанса, кешелекте гонаһ хакимлығы нан азат итер өсөн түләнгән хаҡ – Ғайса Мәсихтең ҡорбан булып үлеүе.

Ҡанун 7:8; Маҫҫайос 20:28

Гонаһтарҙан пакланыу көнө – Көҙ башында Ҡыуыш байрамы алдынан уҙғарыла торған был байрам көнөндә исраилдар эшләмәгән, ураҙа тотҡан. Үҙҙәрен һәм халыҡты гонаһтан арындырыу, Алла сатырын һәм ундағы ҡорбан усағын пакландырыу өсөн, ҡаһиндар тейешле ҡорбандар килтергән.

Левиҙәр 16; 23:27

Грек теле – Ғайса Мәсих заманында Урта диңгеҙ буйындағы илдәрҙә аралашыу теле. Яңы Ғәһед, йәғни Инжил, грек телендә яҙылған.

Ғанаҡтар – Исраилдарға тиклем Ҡәнғән ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Улар оҙон буйлы һәм бәһлеүән кәүҙәле, күп һанлы була.

Ҡанун 9:2; Йушағ 11:21-22

Ғаштароҫ – йәһүдсә «Ашторет». Ҡәнғәниҙәрҙә мөхәббәт, уңыш-үрсем һәм һуғыш алиһәһе.

Хакимдар 2:13

Ғибәҙәтхана – дини йорт. Яңы Ғәһедтә йәһүдтәрҙең бергәләп доға ҡылырға, Изге Яҙманы уҡырға һәм дини йолаларҙы өйрәнергә йыйылған урыны. Йыйылыш мәлендә ғибәҙәтханала хатта ябай ҡатнашыусы ла Изге Яҙманан өҙөк уҡып, йыйылған халыҡҡа уны аңлата алған. Алла йортонан айырмалы рәүештә, ғибәҙәтханаларҙа ҡорбан килтерелмәгән. Йәһүдтәр йәшәгән һәр ҡалала берәү булһа ла ғибәҙәтхана булған.

Хакимдар 9:46; Маҫҫайос 4:23; Лукас 4:16-21

Ғиври (еврей) – Килеп сығышы билдәһеҙ боронғо һүҙ. Исраилдарҙы этник төркөм булараҡ билдәләй.

Башланмыш 14:13; Сығыу 1:15-16; Филиппойҙарға 3:5-6

Ғилғәд – Махирҙың улы, Менашшеның ейәне. Иордандан көнсығыштағы таулы өлкә лә Ғилғәд тип аталған. Исраилдың бер өлөшө булған был ерҙәрҙе Рәүвән, Ғад ырыуҙары һәм Менашшеның ярты ырыуы биләй.

Башланмыш 31:20-25; Ҡанун 3:13-15

Ғедән баҡсаһы – Тәүге кешеләр Алла менән аралашып йәшәгән матур баҡса. Уны ожмах тип тә йөрөтәләр. Алланың әйткәнен һанға һуҡмағас, Әҙәм менән Һауа баҡсанан ҡыуыла һәм ауыр хеҙмәт башҡарып, ауырыуҙар кисереп йәшәргә мәжбүр ителә, үлемһеҙлектән мәхрүм була. Ожмах тигәндә, Алла менән бергә хозур һәм вайымһыҙ, мәңге дауам итәсәк тормошта йәшәү күҙ уңында тотола.

Башланмыш 2:8-10; Ишағыяһ 51:3; Зөлкифел 36:35; Лукас 23:43; Асылыш 2:7

Дан, шөһрәт – «Алла шөһрәте», «Раббының шөһрәте» тигән төшөнсә Алланың бөйөклөгөн аңлата. Тәүраттан мәғлүм булыуынса, ҡайһы бер осраҡтарҙа Алланың шөһрәте исраилдарға яҡты нур, ут-ялҡын, төтөн рәүешендә күренгән. Ғайса Мәсихтең тормошонда Алла шөһрәте Мәсихтең тыуыуында, Ул ҡылған мөғжизәләрҙә, арҡысаҡтағы үлемендә һәм терелеүендә сағыла.

Сығыу 16:10; Лукас 2:9; 9:32-32; Яхъя 17:5

Дауыт – Шаулдан һуң икенсе һәм иң күренекле Исраил батшаһы, тәхеткә б.э.т. мең йыл тирәһе элек ултыра. Дауыт Исраилды бөйөк дәүләткә әүерелдерә, ә Йәрүсәлимде уның баш ҡалаһы яһай. Ул шулай уҡ оҫта һуғышсы һәм бөйөк шағир, Иҫке Ғәһедтәге Аллаға мөрәжәғәт ителгән йырҙар – Зәбүр китабы авторҙарының береһе. Тоғро хеҙмәте өсөн Алла уның нәҫелен генә Исраилдың батшалары итергә вәғәҙә бирә. Исраил пәйғәмбәрҙәре Ғайса Мәсихтең Дауыт тоҡомонан буласағын алдан әйткән. Шуға ла Ғайсаны Дауыт Улы тиҙәр.

І Батшалар 17:12-58; ІІ Батшалар 7; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 22:41-45

Дауыт ҡалаһы – Йәрүсәлимдең боронғо өлөшө, Сион тауы битләүендә төҙөлгән ҡәлғә. Лукас бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙә Бейт-Ләхәмде лә, Дауыт шунда тыуғанға күрә, Дауыт ҡалаһы тип атайҙар.

ІІ Батшалар 5:6-9; Лукас 2:11

Дауыт Улы – Туранан-тура Дауыт батшаның тоҡомо. Шулай тип йәһүдтәр ергә килергә тейеш Мәсихте атай, сөнки улар Мәсихтең Дауыт батша тоҡомонан булырына ышанған.

Йермеяһ 23:5; Маҫҫайос 1:20; Маркус 10:47; Лукас 20:41-44

Доға ҡылыу – Иҫке Ғәһед тә, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед тә доғаның ике төрөн белә: шәхси – кеше Аллаға үҙ һүҙҙәре менән мөрәжәғәт итә, Уны данлай, рәхмәтен белдерә йә ярҙам һорай. Икенсеһе – тейешле урында (Алла йортонда йә ғибәҙәтханала) һәм тейешле ваҡытта билдәле бер өлгө буйынса күмәкләп ҡылынған доға.

ІІ Батшалар 7:18-29; Зәбүр 6:10; 140:2; Маҫҫайос 6:7-13; 21:22; Ғәмәлдәр 3:1

Зәбүр – Йәһүд телендәге 150 дини йыр Иҫке Ғәһедтең айырым китабына – Зәбүргә тупланған. Был китапты Дауыт батшаның исеме менән бәйләйҙәр, сөнки ундағы йырҙарҙың күбеһен шәхсән үҙе яҙған тип һанала. Уларҙың ҡайһыларында Алланың тоғро мөхәббәте һәм мәрхәмәте данлана, Уға рәхмәт белдерелә, икенселәрендә ярҙам һорала. Иманлылар элек-электән доға ҡылғанда Зәбүр йырҙарын йырлай.

Зәбүр 4:1; Лукас 20:42; Эфестарға 5:19

Зәйтүн – Мәңге йәшел ағас, бейеклеге 10 метрға етә, оҙаҡ йәшәй һәм емеш биреүҙән туҡтамай.

Римдарға 11:17

Зәйтүн майы – Зәйтүн емешенән һығып алынған май. Боронғо Исраилда зәйтүн майын яҡтыртҡыстарға яғыулыҡ итеп һалғандар; яраны, тире ауырыуҙарын дауалағанда ҡулланғандар. Ҡайһы берҙә, хуш еҫ сығып торһон өсөн, төтәҫләү майҙарына ҡушҡандар, сәстәренә, тәндәренә һөрткәндәр. Зәйтүн майын кемделер батшалыҡҡа мәсехләгәндә, ҡаһин йә пәйғәмбәр хеҙмәтенә алғанда ҡулланғандар һәм дини йола буйынса пакландырыр өсөн изге әйберҙәргә ҡойғандар.

Башланмыш 28:18; Сығыу 29:7; 35:28; Ҡанун 24:20; Маҫҫайос 25:3-4, 8-9

Зәйтүн тауы – Йәрүсәлимдең көнсығыш диуары яғындағы тәпәш тау. Унан бөтә ҡала ус төбөндәгеләй күренгән. Тау итәгендәге зәйтүн баҡсаһында күп ваҡиғалар булған. Мәҫәлән, Зөлкифел ҡаланан Раббының шөһрәте киткәнен ошонан күргән, Ғайса Мәсих ахырызаман тураһында ошонда бәйән иткән һәм ошо тауҙан күккә ашҡан.

Зәкәрьяһ 14:4; Маҫҫайос 24:3; 26:30; Ғәмәлдәр 2:9-12

Иблис – Грекса «диаболос», «хәйләкәр, алдаҡсы» тигәнде аңлата. Яуыз рухтарҙың башлығы һәм Алланың дошманы. Изге Яҙмалағы бүтән исемдәре – шайтан, Бәғел-Зевув. Асылыш китабында уның бер ваҡыт тулыһынса еңеләсәге һәм юҡ ителәсәге тураһында һөйләнелә.

І Йылъяҙма 21:1; Әйүп 1:6-8; Маҫҫайос 4:10

Ибрам/Ибраһим – Тәүге исеме – Ибрам, Ибраһим тигән яңы исемде Алла уға аҙаҡ бирә. Алла Ибраһим менән килешеү төҙөй, уға Ҡәнғән еренә күсеп ултырырға бойора. Ул ерҙе Алла Ибраһимдың күп һанлы тоҡомона бирергә вәғәҙә иткән була. Ибраһим менән ҡатыны Сараға улдары Исхаҡтың тыуғанын оҙаҡ көтөргә, төрлө һынауҙар аша үтергә тура килә. Ибраһимдың, Исхаҡтан тыш, Сараның хеҙмәтсеһе Хәжәрҙән Исмәғил исемле улы тыуа. Шулай Ибраһим исраилдарҙың ата-бабаһы булып китә. Изге Яҙмала ул Алланың барлыҡ бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәргә әҙер тоғро улан итеп күрһәтелгән.

Башланмыш 11:27–12:9; 15:1-21; 17:5; Римдарға 4; Ғивриҙәргә 11:8-19

Изге икмәк – Раббы хозурына махсус өҫтәлгә һалынған ун ике сөсө икмәк. Был икмәктәрҙе бер аҙнанан яңыларына алыштырғандар. Өҫтәлдән алынған икмәкте ҡаһиндарға ғына ашарға рөхсәт ителгән.

ІІІ Батшалар 7:48; Маҫҫайос 21:42; Римдарға 10:11

Изге Рух – Алла Рухы. Боронғо йәһүд һәм грек телдәрендә «рух» һүҙенең – «һулыш», «ел» тигән мәғәнәләре лә бар. Иҫке Ғәһедтә Алла Рухы – һәр нәмәне бар итеүсе, бөтә тереклекте йәшәтеүсе, һаҡлап тороусы көс. Унан тыш кешегә аңлау ҡеүәһе бирә, һәләт менән бүләкләй һәм Алла хеҙмәтенә саҡыра. Алла Рухы айырым берәүгә йә кешеләр төркөмөнә иңгән, уларға пәйғәмбәрлек һәләте биргән. Уға Аллалағы бөтә сифаттар хас. Ғайса Мәсих тә донъяға әҙәм затының ғәмәле менән түгел, ә Алла Рухының ҡөҙрәте менән килә. Ғайсаға Изге Рух һыуға сумдырылған саҡта иңә. Изге Рух Илленсе көн байрамында илселәргә лә иңә. Яңы Ғәһедтән, йәғни Инжилдән күренеүенсә, уны Ғайса Мәсихкә инаныусылар ҙа ҡабул итә. Изге Рух аша кеше яңы тормошҡа килә, Алла уны балаһы итеп ҡабул итә.

Башланмыш 1:2; Зәбүр 50:13; Маҫҫайос 1:18; 3:16; Ғәмәлдәр 2:1-5; Галаттарға 5:22-23

Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры – Алла бойороғо буйынса эшләнгән, исраилдар сүлде гиҙгән саҡта күсереп йөрөтөлгән ҙур сатыр. Ул ҡаһиндарҙың аралашсылығы ярҙамында исраилдарҙың Алла менән осрашыу, Аллаға ғибәҙәт ҡылыу урыны булған. Сатырҙа Килешеү һандығы һаҡланған; исраилдарҙың тупламында ул Алланың йорто тип һаналған. Сөләймән Йәрүсәлимдә Алла йортон төҙөгәнсе, исраилдар нәҡ шул Изге сатыр алдында Аллаға табынған һәм ҡорбан килтергән.

Сығыу 26:1-37; 27:21; Иҫәп 1:50; Ғәмәлдәр 7:44; Ғивриҙәргә 8:2-5

Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед – Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә Иҫке Ғәһед китаптары шулай аталған. Ваҡыт үтеү менән, Яңы Ғәһед яҙылып донъя күргәс, уны ла «Изге Яҙма» төшөнсәһенә индергәндәр.

Левиҙәр 6:18; 11:44-45; Ишағыяһ 6:3; Маркус 1:24; Римдарға 1:7

Изге, мөҡәддәс – «Изге» һүҙенең мәғәнәһе – «айырып алынған». Изге Яҙмала был һүҙ иң тәүҙә Аллаға ҡағылышлыны аңлата. Аллаға бағышланған бөтә нәмәне – Алла йортон, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәрен һәм Уға табынған кешеләрҙе (Иҫке Ғәһедтә – Исраил халҡы, Яңы Ғәһедтә – имандаштар берҙәмлеге) һыҙатлай.

Сығыу 25:30; Левиҙәр 24:5-9; Маҫҫайос 12:1-4

Илсе – грекса «апостолос». Боронғо грек телендәге был һүҙҙең мәғәнәһе – «ебәрелгән кеше, хәбәр илтеүсе». Тәү сиратта был исем менән Ғайса Мәсих менән гел бергә йөрөгән иң яҡын ун ике шәкертен атайҙар. Ғайса, Үҙ исеменән һөйләргә вәкәләт биреп, уларҙы Алла хеҙмәтен башҡарырға халыҡ араһына сығарып ебәрә. Был вазифа кешегә ҙур яуаплылыҡ һалған, шулай уҡ бик абруйлы һаналған.

Маҫҫайос 10:1-20; Ғәмәлдәр 14:14

Иман – Аллаға инаныу, Алла биргән вәғәҙәләрҙең үтәлеренә ышаныу, Уның ихтыярын ҡабул итеп, юлынан барырға әҙер булыу. Инжилдә Ғайса Мәсихте Раббы һәм Ҡотҡарыусы итеп таныу – имандың төп өлөшө.

Ғивриҙәргә 11

Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек – Бер тирәлә йәшәп, Аллаға табыныу, Изге Яҙманы өйрәнеү һәм аралашыу өсөн даими йыйылып торған Ғайса Мәсихкә инаныусылар йәмғиәте. Был һүҙ урындағы берҙәмлеккә генә түгел, донъяла Ғайса Мәсихкә инанған барлыҡ кешеләргә лә ҡағыла.

Маҫҫайос 16:18; Ғәмәлдәр 8:1; 20:28; Римдарға 16:4

Инжил (Яңы Ғәһед) – Б.э. І быуатының икенсе яртыһында боронғо грек телендә яҙылған, Ғайса Мәсихтең тормошо һәм тәғлимәте тураһында бәйән иткән дүрт «Һөйөнөслө хәбәр», «Илселәрҙең ғәмәлдәре», «Асылыш» китаптарынан һәм хаттарҙан торған тупланма. Тәүҙә Уның тормошон һүрәтләгән дүрт китап ҡына ошо исемде йөрөтһә, аҙаҡ тотош йыйынтыҡ «Инжил» тип атала башлай.

Исраил – Яҡуптың Алла биргән икенсе исеме. Иҫке Ғәһедтә Яҡуптың ун ике ырыуҙан торған тоҡомо Исраил халҡы тип йөрөтөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң Исраил батшалығы икегә бүленә һәм ун ырыуҙан торған төньяҡ батшалыҡ барлыҡҡа килә. Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер яҙмаларында «Исраил» һүҙе бына ошо төньяҡ батшалыҡҡа ҡарата әйтелә, ә Яңы Ғәһедтә йыш ҡына Исраил халҡын һәм ерҙәрен, Фәләстинде аңлата.

Башланмыш 32:24-30; 35:9-12; Лукас 24:21; Ғәмәлдәр 5:31

Иҫке Ғәһед – Изге Яҙманың беренсе өлөшө. Атама килешеү төшөнсәһенә бәйле (Ҡарарға: «Килешеү»). Исраил халҡы Мысырҙан сыҡҡас, Алла Синай тауында улар менән килешеү төҙөй. Килешеүҙең мөһим өлөшө – ҡанун. Тәүрат, Зәбүр һәм Пәйғәмбәрҙәр китаптарын үҙ эсенә алған Иҫке Ғәһед йыйынтығы быуаттар дауамында төрлө кешеләр тарафынан яҙылып, Инжил, йәғни Яңы Ғәһед менән бергә Изге Яҙманы тәшкил итә.

Йөҙөм ағасы – Фәләстиндә таралған үҫемлек. Емештәре бик тәмле һәм туҡлыҡлы булғанға тыныс, мул тормош билдәһе һаналған. Шулай уҡ йөҙөм ағасы Исраил халҡын символлаштыра.

Иҫәп 13:24; ІІІ Батшалар 4:25; Ишағыяһ 5:1-7; Яхъя 15:1

Йөҙөм һыҡҡыс – Йөҙөм иҙеү өсөн ҡаяла уйып яһалған тишекле соҡор. Ғәҙәттә йөҙөмдө аяҡ менән иҙгәндәр һәм сыҡҡан һут ошо тишек аша аҫтағы бәләкәйерәк соҡорға һығылып ағып төшкән.

Хакимдар 6:11; Ишағыяһ 63:3; Маҫҫайос 21:33

Йәриә – Ир кеше енси бәйләнешкә инер өсөн өйөндә йәшәткән ҡатын. Йәриәнең билдәле бер хоҡуҡтары булған: ул ҡолиәнән юғарыраҡ, ир ҡатынынан түбәнерәк торған.

Башланмыш 22:24

Йәрүсәлим – Дауыт менән Сөләймән батшалыҡ иткән дәүерҙә Исраилдың баш ҡалаһы булып китә. Йәһүҙә тауҙары битләүендә урынлашҡан. Сөләймәндең вафатынан һуң Йәһүҙәнең – көньяҡ батшалыҡтың баш ҡалаһы була. Б.э.т. 586 йылда ул бабилдар тарафынан ҡыйратылып, б.э.т. 538 йылдан б.э.т. 445 йылға тиклем арала аяҡҡа баҫтырыла. Б.э.т. 332 йылдан грек ҡалаһына әүерелгән ҡала, б.э.т. 63 йылда римдар ҡулына күсә. Б.э. 70 йылында, йәһүдтәр менән римдар һуғышы осоронда, тулыһынса емертелеп, аҙаҡ ҡабаттан аяҡҡа баҫтырыла.

ІІ Батшалар 5:9; Ишағыяһ 2:2-3; Лукас 21:20-24; Асылыш 21:2

Йәһүд теле – Иҫке Ғәһед китаптары башлыса боронғо йәһүд телендә яҙылған. Боронғо йәһүд һәм арами телдәре – ҡәрҙәш телдәр. Вавилон (Бабил) ҡоллоғо осоронан (б.э.т. VІ быуаттан) боронғо йәһүд телен арами теле ҡыҫырыҡлай башлай. Ғайса Мәсих заманында йәһүдтәр арами телендә һөйләшкән, ә боронғо йәһүд теле Изге Яҙма теле булараҡ һаҡланған.

Нөхәмияһ 8:8; Лукас 23:38

Йәһүҙә –

1. Яҡуптың ун ике улының береһе, ырыу башлығы (Дауыт менән Сөләймән батшалар ҙа, Ғайса Мәсих тә Йәһүҙә ырыуынан).

Башланмыш 29:35

2. Йәһүҙә тоҡомо, йәһүҙиҙәр йәшәгән ил, көньяҡ батшалыҡ.

ІІ Батшалар 2:4; Лукас 2:4; 11; Ғивриҙәргә 7:14

Йәһәннәм – Инжилдә был термин кешеләрҙе гонаһтары арҡаһында ташлай торған урын өсөн ҡулланыла. «Йәһәннәм» тигәнде аңлатҡан грек һүҙе «Ге-Һинном» («Йәһәннәм үҙәне») тигән йәһүд атамаһынан барлыҡҡа килгән. Был үҙән Йәрүсәлимдән көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Борон унда Бәғел менән Мөләх илаһтарға табынғандар, йыш ҡына ҡорбанға тере кешене килтергәндәр. Йәһүҙә батшаһы Йошияһ бындай ҡорбандарҙы тыйһа ла, мәжүсилек культы юҡҡа сыҡмаған. Йермеяһ пәйғәмбәр Йәрүсәлим халҡын ошо үҙәндә дошмандары ҡырып һаласаҡ һәм улар күмелмәйенсә ятып ҡаласаҡ тип пәйғәмбәрлек ҡыла. Ишағыяһ пәйғәмбәр ҙә, бәлки, мәңге һүнмәҫ ут янған аныҡ бер урынды һүрәтләгәндә, ошо үҙәнде күҙ уңында тотҡандыр. Шуға ла йәһәннәм тигәндә гонаһлыларҙы язалау урыны – йәһәннәм уты булып күҙ алдына баҫҡан.

Йушағ 15:8; Ишағыяһ 66:24; Йермеяһ 19:6-9; Маҫҫайос 5:22; 10:28

Кемош – Моавтар табынған мәжүси илаһ.

ІІІ Батшалар 11:7

Килешеү – Алла менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү Изге Яҙмала төп урынды биләй. Синай тауында Алла Муса пәйғәмбәр аша бөтә Исраил халҡы менән килешеү төҙөй. Һәр яҡ, иңенә аныҡ бурыстар алып, вәғәҙәләр бирешә. Алла исраилдарҙы фатихаларға һәм уларҙы дошмандарынан ҡурсаларға һүҙ бирһә, тегеләре үҙ сиратында Аллаға тоғролоҡ һаҡларға, Уның ихтыярын үтәргә тейеш була. Пәйғәмбәрҙәр Алла менән кешеләр араһында яңы килешеү төҙөләсәге тураһында ла алдан әйтеп ҡалдыра. Һөйөнөслө Хәбәрҙә был килешеүҙең Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүе аша төҙөлөрө бәйән ителә.

Башланмыш 9:9-17; 15:18-21; Сығыу 6:4; Зәбүр 88:4-5; Маҫҫайос 26:28; Ғәмәлдәр 3:25

Килешеү һандығы – Исраилдар өсөн изгеләрҙән-изге әйбер: ағастан эшләнеп, алтын ялатылған, ҡапҡасына кируб һындары ҡуйылған изге һандыҡ. Унда Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтар һаҡланған. Һандыҡ тәүҙә Изге сатырҙың, Алла йорто төҙөлгәс, уның Иң мөҡәддәс бүлмәһендә торған.

Сығыу 25:10-21; Ғивриҙәргә 9:4; Асылыш 11:19

Кируб – русса «херувим». Алла хеҙмәтендәге Уға айырыуса яҡын күк заттары. Еврейҙар уларҙы Алла ултырған ике тәгәрмәсле арбаны һөйрәгән иҫ киткес ҙур кәүҙәле ҡанатлы зат итеп күҙ алдына килтергән. Кируб һындары Килешеү һандығының ҡапҡасына урынлаштырылған.

Башланмыш 3:24; Сығыу 25:18-22; Зөлкифел 9:3; Ғивриҙәргә 9:5

Күренмеш – Иҫке Ғәһедтә Алланың күренештәр ебәреп кешеләргә мөһим әйберҙәрҙе белдереүе башҡорт телендә «күренмеш» тип алынды. Ул ябай ғына күреүҙе түгел, ә тәрән рухи тойоуҙы аңлата. Яңы Ғәһедтә Алла, кешегә төш йә күренмештәр аша күренеп, доғаларҙа әйтелгән үтенестәргә яуаптар бирә, илселәренә, шәкерттәренә бойороҡтарын еткерә һәм юл күрһәтә.

І Батшалар 3:1-15; Ғовадъяһ 1:1; Ғәмәлдәр 7:55-56; 10:3-6, 11-16; 16:9; 18:9

Ҡамышлы диңгеҙ – Был атама боронғо йәһүд теленән һүҙмә-һүҙ тәржемә. Ҡайһы диңгеҙ тураһында һүҙ барғанын әйтеүе ҡыйын, ул Сүәйс (Суэц) йәки Акаба ҡултығы ла булырға мөмкин. Яңы Ғәһедтә Ҡыҙыл диңгеҙ тип бирелә. Мысырҙан сыҡҡан саҡта, Исраил халҡы ошо диңгеҙ аша үтә.

Сығыу 10:19; І Коринҫостарға 10:1

Ҡанун – йәһүдсә «тора». Исраил халҡына Муса пәйғәмбәр аша бирелгән Алла ҡануны. Ҡанундар һәм уларҙың бирелеү тарихы Изге Яҙманың тәүге биш китабында – Тәүратта тупланған. Ҡанун исраилдарҙың йәмғиәттәге көнкүрешен һәм дини тормошон көйләй, яҡшылыҡ, ғәҙеллек ҡағиҙәләрен урынлаштыра. Яңы Ғәһедтә илсе Паулус кешеләрҙең ҡанунды тулыһынса үтәй алмаясағын, ҡанун кешеләрҙе ҡылған гонаһтары өсөн бирелгән язанан ҡотҡара алмаясағын әйтә. Шуға күрә Яңы Ғәһедтә ҡанун Алла мәрхәмәтенә ҡаршы ҡуйыла. Илсе Паулус яҙғанса, Ғайса Мәсих ҡанундың маҡсатын ғәмәлгә ашыра.

Башланмыш 26:4-5; Сығыу 24:12; Маҫҫайос 5:17; Римдарға 2:12-13, 25; 3:20; 10:4

Ҡанун белгесе – Алланың Муса аша биргән ҡануны буйынса белгес. Ул ҡанунды күсереп яҙыу, өйрәнеү, ҡулланыу менән шөғөлләнгән, шулай уҡ уны халыҡҡа аңлатҡан. Ҡанун белгестәрен йәһүд йәмғиәтендә ихтирам иткәндәр.

Маҫҫайос 23:23; Лукас 10:25

Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы – Боронғо ҡалалар ғәҙәттә ҡалын диуарҙар менән уратып алынған булған. Зөлкифел китабының 40-сы бүлегенән күренеүенсә, ҡапҡалары ябай түгел: унда бүлмәләр урынлашҡан булырға мөмкин. Ҡапҡа алдындағы асыҡ майҙан төрлө йыйындар, осрашыуҙар, килешеүҙәр төҙөү өсөн иң уңайлы урын һаналған. Йәмғиәттән ҡыуылған кешеләр, мәҫәлән, махау сирлеләр, ҡапҡанан тышта йәшәргә тейеш булған. Ғайса Мәсихте лә ҡаланан ситкә сығарып арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлағандар.

Башланмыш 23:10-11, 17-18; Рут 4:1-11; ІІ Батшалар 18:24; ІV Батшалар 7:3; Зөлкифел 40:6-16; Ғивриҙәргә 13:12

Ҡаһин – Изге сатырҙа һәм Йәрүсәлим ҡорамында хеҙмәт итеү, ҡорбан килтереү өсөн яуаплы кеше. Ҡаһинлыҡты тик Һарун нәҫеле генә башҡарған. Ҡаһиндар 12 төркөмгә бүленгән һәм алмашлап хеҙмәт алып барған, уларға левиҙәр ярҙам иткән. Уларға баш ҡаһин етәкселек иткән. Изге сатырға, аҙағыраҡ Алла йортона ҡаһиндар менән левиҙәр генә инә алған.

Сығыу 30:30; І Йылъяҙма 23:32; Маҫҫайос 8:4; Лукас 1:8-9

Ҡорбан усағы – Ҡорбанға килтерелгән хайуанды тотош килеш йә өлөшләтә яндыра торған махсус ҡоролма-урын. Ҡорбан усағын ғәҙәттә таштан төҙөгәндәр, ә күсереп йөрөтмәле Изге сатыр янындағыһын ағас һәм металл ҡулланып эшләгәндәр. Хуш еҫле үләндәр төтәтеү өсөн тимерҙән бәләкәй ҡорбан усаҡтары ла булған.

Башланмыш 8:20; Левиҙәр 1:5; Маҫҫайос 5:23-24

Ҡорбандар һәм саҙаҡалар –

1. Гонаһ ҡорбаны. Раббының бойороҡтарына ҡаршы эшләгән кешене гонаһынан паклар һәм ярлыҡатыр өсөн килтерелгән.

Левиҙәр 4:2-35; Ғивриҙәргә 10:26

2. Ғәйеп ҡорбаны. Аллаға йәки башҡа берәйһенә ҡаршы гонаһ ҡылған кешенән ғәйепте алып ташлау маҡсатында салынған.

Левиҙәр 5:14-19; 6:1-7

3. Икмәк саҙаҡаһы. Был осраҡта мал салынмаған. Икмәк саҙаҡаһын уңыш өсөн рәхмәт билдәһе итеп Аллаға бүләккә алып килгәндәр. Саҙаҡа сей йә ҡурылған бойҙайҙан йәиһә май, ладан, тоҙ ҡушып бешерелгән бойҙай ононан торған.

Левиҙәр 2:1-16

4. Татыулыҡ ҡорбаны. Алла менән яҡшы мөнәсәбәтте һаҡлап ҡалыу, татыулыҡты тергеҙеү билдәһе итеп килтерелгән. Малды салғандан һуң бер өлөшө ҡорбан усағында яндырылған; ҡалғанын ҡорбан килтергән кеше менән ғаиләһе һәм ҡаһин ашаған.

Левиҙәр 3:1-17; ІІІ Батшалар 9:25

5. Тотош яндырыу ҡорбаны. Ҡорбандың иң мөһим төрө һаналған. Уны, башҡа төр ҡорбандарҙан айырмалы, ҡорбан усағында тотошлайы менән яндырғандар. Уның төтөнө, күккә күтәрелеп, Алланың күңелен хушландыра тип һанағандар.

Башланмыш 8:20; 22:2; Левиҙәр 1:2-17; Маркус 12:33

6. Түкмә ҡорбан. Аллаға ҡорбан итеп алып килгән шарапты йәки майҙы ҡорбан усағына ҡойор булғандар. Инжилдә илсе Пау лус үҙенең үлемен ошондай ҡорбан менән сағыштыра.

Башланмыш 35:14; Левиҙәр 23:13; ІІ Тимоҫеусҡа 4:6

7. Үҙ ихтыяры менән (нәфел буйынса) килтерелгән ҡорбан. Емеш, ашлыҡ, шарап, май, хуш еҫле матдәләр теләк буйынса ҡорбан итеп килтерелгән.

Сығыу 35:29; Левиҙәр 22:23; Ғөзәйер 3:5

Ҡорбан, ҡорбан килтереү – Ҡылған гонаһтарынан пакланыр өсөн исраилдар үгеҙ, һарыҡ, кәзә йә күгәрсенде ҡорбанға килтергән. Уны өлөшләтә йә тотош килеш ҡорбан усағында яндырғандар. Хайуандан тыш икмәк, шарап, зәйтүн майы, яңы уңыштың беренсе емештәрен саҙаҡа итеп килтергәндәр. Уларҙың һәр береһе айырым әһәмиәткә эйә булған һәм башҡарылыу тәртиптәре Тәүратта бирелгән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең арҡысаҡтағы үлеме тотош кешелектең гонаһтары өсөн килтерелгән ҡорбан итеп һүрәтләнә.

Левиҙәр 1:2-17; ІІІ Батшалар 9:25; Ғивриҙәргә 10:1-14

Ҡотҡарыусы – Изге Яҙмала «ҡотҡарыу» һүҙе Алланың айырым бер кешегә йә тотош халыҡҡа ярҙамын, дошмандарынан, ауырыуҙарҙан, хәүефтәрҙән ҡотҡарыуын аңлата. Шуға ла йыш ҡына Алланы Ҡотҡарыусы тип атайҙар. Ҡотҡарылыу шулай уҡ гонаһ хакимлығынан ҡотолоп, мәңгелек тормош алыу мөмкинлеген дә биргән. Инжилдән күренеүенсә, Ғайса Мәсихте Алла бар халыҡтар өсөн Ҡотҡарыусы иткән.

Сығыу 14:13; Зәбүр 16:7; Маркус 15:31; Лукас 1:76-77; 2:11; Римдарға 1:16

Ҡулдарҙы ҡуйыу – Дини йола: кешенең башына ҡулдарҙы ҡуйып, Алланан уға фатиха һорап доға ҡылғандар. Ошо рәүешле кешегә Изге Рух бүләк итеүен, ауырыуҙарҙан һауыҡтырыуын йәки ниндәйҙер бер рухи һәләттәр бирелеүен һорағандар. Шулай уны мөһим бер хеҙмәткә ҡуя алғандар. Бынан тыш, ҡулдарҙы ҡуйыу аша яуаплылыҡ йә ғәйеп тапшырылған (кешегә генә түгел, хайуанға ла – мәҫәлән, кәзә тәкәһенә гонаһтар йөкмәтелгән).

Сығыу 29:15; Левиҙәр 16:21-22; 24:14; Ҡанун 34:9; Маркус 6:5; 10:13-16; Ғәмәлдәр 8:17

Ҡәнғән – Хам улы Нухтың ейәндәренең береһе. Урта диңгеҙ менән Иордан йылғаһы араһында урынлашҡан, баштан уҡ ҡәнғәниҙәр йәшәгән биләмәнең исеме лә. Был ерҙе Алла Ибраһимға һәм уның нәҫеленә вәғәҙәләй. Әкренләп Ҡәнғәнде исраилдар баҫып ала.

Башланмыш 9:18; 12:5-7; Сығыу 6:4; Ғәмәлдәр 13:19

Ладан – Экзотик үҫемлектең киптерелгән сайыры. Уны яндырғанда хуш еҫле төтөн тарала.

Сығыу 30:34; Маҫҫайос 2:11

Левиҙәр – Леви ырыуы кешеләре. Леви Яҡуптың өсөнсө улы булған. Алла бойороғо буйынса, Леви ырыуынан Һарундың вариҫтары ғына ҡаһин итеп ҡуйыла алған. Леви ырыуына ҡарағандарҙың ҡалғандары Алла йортонда эштәр башҡарған, ҡаһиндарға ярҙамлашҡан, ҡанунды өйрәнеп, уны халыҡҡа аңлатыу менән шөғөлләнгән. Төп эштәре Алла йортондағы хеҙмәт булғанға күрә, уларға ер бирелмәгән. Уның урынына левиҙәр башҡа Исраил ырыуҙарының биләмәләрендәге уларға тәғәйен баҫыуҙар һәм ҡалалар менән файҙалана алған.

Сығыу 28:1; Иҫәп 18:20-21; 35:2-7; Яхъя 1:19

Ливан – Төньяҡ Фәләстиндәге кедр урмандары һәм һыу сығанаҡтары менән дан тотҡан тау һырты, Сүриәләге иң бейек тауҙар теҙмәһе. Сөләймән батша үҙенең һарайын һәм Йәрүсәлимдәге Алла йортон Ливан урманындағы ағастан төҙөгән.

Йушағ 1:4; ІІІ Батшалар 5:6-10; Зөлкифел 17:2-3

Мадай – (Мидия) Хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡеүәтле батшалыҡ. Б.э.т. 612 йылда мадайҙар Ашшурҙың баш ҡалаһы Ниневене ҡыйрата. Шунан һуң фарсылар менән Фарсы империяһында хакимлыҡ итә, шуға ла ундағы ҡанундар «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип йөрөтөлгән.

Эстер 1:19; Даниил 8:20-21

Майағас – Хуш еҫле үлән. Таҙарыныу йолаһын башҡарғанда уны ҡорбан малының ҡанына йә махсус әҙерләнгән һыуға манып алғандар ҙа кешегә йә әйбергә һирпкәндәр.

Сығыу 12:22; Левиҙәр 14:4; Ғивриҙәргә 9:19

Майҙә – Боронғо Исраил халҡын ҡоллоҡтан азат итеп Мысырҙан алып сыҡҡас, сүлдә тамаҡтарын туйҙырыу өсөн Алла күктән яуҙырған ризыҡ. Кориандр орлоғона оҡшаған майҙә тәме менән баллы көлсәне хәтерләткән. Инжилдә Ғайса Мәсих майҙәне донъяға күктән йәшәү биргән ысын икмәк менән сағыштыра. Был икмәк – Ғайса Мәсих Үҙе.

Сығыу 16:14-16, 31-35; Яхъя 6:31-35

Махау, йоғошло тире ауырыуы – Иҫке Ғәһед талаптарына ярашлы, тире ауырыулы кешеләр пак булмаған. Уларҙы йәмғиәттән ҡыуғандар, ауырыуынан тулыһынса һауыҡҡан һәм быға ҡаһин шаһит булған осраҡта ғына кире ҡабул иткәндәр.

Левиҙәр 13:45-46; Лукас 5:12-13

Мидйән – Ибраһимдың икенсе ҡатыны Ҡытуранан тыуған улдарының береһе. Хәҙерге Акаба ҡултығының көнсығыш яры буйындағы сүллектә йәшәгән күсмә халыҡ.

Башланмыш 25:2, 4; Хакимдар 6:1-7

Мирра – Ауыртыуҙы баҫҡан, тәнгә һөртә торған (шулай уҡ мәйетте ерләгәндә ҡулланылған) шифалы ыҫмала.

Йырҙар йыры 3:6; Маҫҫайос 2:11; Маркус 15:23; Яхъя 19:39-40

Моав – Ибраһимдың бер туған ҡустыһы Һарандан тыуған Луттың улы. Моавтың нәҫеле, моавтар. Табынған илаһтары – Кемош. Пеғор тауы башында йәшәй тип һаналған Пеғор Бәғеленә лә ышанғандар. Йәһүд теленә ҡәрҙәш телдә һөйләшкәндәр. Туғандаш һаналған исраилдар менән әлеге ҡәүем дошмандарса мөнәсәбәттә булған. «Рут» китабында Рут исемле Моав ҡатынының, үҙ илен ташлап, Исраил еренә күсеп килеүе һәм шунда кейәүгә сығыуы тураһында һөйләнелә. Рут – Дауыт батшаның йыраҡ өләсәһе.

Башланмыш 19:30-37; Иҫәп 25:1-3; Ҡанун 23:3-5

Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө – Исраилдар календары буйынса етенсе айҙың беренсе көнөндә үткәрелгән. Байрам көҙ башына тура килгән. Был көндө исраилдар бар эштәренән ял иткән. Изге йыйын үткәрелгән, унда мөгөҙ ҡысҡыртҡандар, тейешле ҡорбандарҙы килтергәндәр.

Левиҙәр 23:23-25; Иҫәп 29:1-6

Мөләх – Ҡәнғән халҡы табынған илаһ. Уға ҡайһы берҙә хатта үҙ балаларын ҡорбанға килтерә торған булғандар.

Левиҙәр 18:21; 20:2-5; ІІІ Батшалар 11:7

Муса – Исраилдың бөйөк пәйғәмбәре. Алла халыҡты Мысырҙан сығарған мәлдә лә, аҙаҡ сүл гиҙҙергәндә лә Исраил халҡының башында тора. Алла Муса аша халыҡҡа ҡанун бирә, һәм Исраил халҡы унда яҙылғандарҙы үтәргә тейеш була. Ҡанун Изге Яҙманың тәүге биш китабында (Тәүратта) бирелгән. Йәһүдтәр өсөн Муса һәр ваҡыт бөйөк иман уҡытыусыһы булып ҡала.

Сығыу 2:1-10; Ҡанун 18:18; 34:10; Маҫҫайос 17:3

Мысыр – Фәләстиндән көньяҡ-көнбайыштағы ил, унда боронғо еврейҙар дүрт йөҙ йыл йәшәгән. Мысырҙар ыҙалата башлағас, Раббы уларҙы иреккә алып сыға.

Башланмыш 46:5-7; 50:14; Сығыу 1:1; Ғәмәлдәр 7:34

Мәжүсиҙәр – Аллаға ғына табынған йәһүдтәрҙән айырмалы, һәр төрлө илаһтарға, ботһындарға ышанған халыҡтар. Тәржемәлә йәһүд булмаған халыҡтарға ҡарата йыш ҡына «ҡәүемдәр» һүҙе ҡулланыла.

Маҫҫайос 5:47; Ғәмәлдәр 6:5

Мәрхәмәт – Мөһим терминдарҙың береһе. Яңы Ғәһедтә был һүҙ «изгелек күрһәтеү» тигән мәғәнәне бирә: Алла изгелекте кешегә ниндәйҙер хеҙмәттәре өсөн түгел, ә Үҙенең ихтыяры менән бүләк итеп күрһәтә.

Лукас 1:30; Римдарға 5

Мәсих – Был һүҙҙең мәғәнәһе: «мәсехләнгән», йәғни «май һөртөлгән». Исраилда ҡаһин, пәйғәмбәр, батша билдәләгәндә, йәғни хеҙмәткә Алла Үҙе һайлап алған кешегә, зәйтүн майы һөртөү йолаһы булған. Яңы Ғәһедтә Ғайса Алла тарафынан мәсехләнгән Зат, Мәсих тип әйтелә. Алла пәйғәмбәрҙәр аша исраилдарға Үҙенең Мәсихен – Исраил халҡын ҡотҡарып, ерҙәге бар халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ итәсәк Батшаны ебәрергә вәғәҙәләй. Йәһүдтәр вәғәҙә ителгән Мәсих килер ҙә уларҙы римдар ҡулынан ҡотҡарыр, Исраилды элекке хәленә кире ҡайтарыр тип өмөтләнеп көтә. Әммә Ғайса Мәсих улар көткәндән күберәкте эшләй. Ул бар кешелекте гонаһ һәм үлем ҡоллоғонан ҡотҡара, Алла Уның аша кешеләр менән яңы, мәңгелек килешеү төҙөй.

ІІІ Батшалар 1:39; Ишағыяһ 9:1-7; Маҫҫайос 1:16; 26:63; Лукас 2:11; Яхъя 1:41

Мәсихсе – Ғайса Мәсихкә инанып, Алла тарафынан гонаһтары ярлыҡанған, Мәсих юлынан барып, Уны Ҡотҡарыусыһы тип һанаған, өйрәтеүҙәренә, күрһәткән үрнәгенә тап килерлек итеп йәшәргә тырышҡан кеше.

Ғәмәлдәр 11:26; І Петрус 4:16

Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла – Яңы Ғәһедтәге хаттарҙа (бигерәк тә Паулустың хаттарында) «Мәсихтә» («Ғайса Мәсихтә», «Раббыла») тигән мөһим грек әйтеме йыш осрай. Был әйтемдән шул аңлашыла: Ғайса Мәсихкә инанғандар барыһы ла Уныҡы һәм уларҙың рухи тормошо Ғайса менән тығыҙ бәйләнгән, сөнки Ул Үҙенең үлеме һәм терелеүе аша иманлылар менән Алла араһындағы мөнәсәбәтте тергеҙҙе. Һөҙөмтәлә, иманлылар Мәсихтә йәшәй һәм Уның йоғонтоһо даирәһендә эш итә.

ІІ Коринҫостарға 5:17, 19, 21; Галаттарға 3:28; І Яхъя 2:27

Ниневе – Ҡеүәтле һәм аяуһыҙ Ашшур батшалығының баш ҡалаһы. Бында Алла Юныс пәйғәмбәрҙе ебәрә. Ул гонаһҡа батҡан халыҡҡа, әгәр тәүбәгә килмәһә, юҡ итәсәге хаҡында хәбәр итергә тейеш була. Тиҙҙән ниневеләр тәүбә итә һәм Алла уларҙы ярлыҡай.

Юныс 1:2; 3:2-10; Нахум 1:8; Маҫҫайос 12:41

Нәзир – Шарап һәм башҡа иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, ҡырынмаҫҡа, сәсен алдырмаҫҡа, яҡын туғаны үлһә лә, кәүҙәһенә ҡағылмаҫҡа нәҙер әйткән, үҙен тулыһынса Алла хеҙмәтенә бағышлаған кеше. Биргән нәҙеренең ваҡыты тамамланғас, нәзир ҡорбан килтергән һәм Алла йортона инер алдынан сәсен ҡырған.

Иҫәп 6:2-21; Хакимдар 13:5, 7; Ғамос 2:11

Өлкән, берҙәмлек өлкәне – Инжилдә имандаштар берҙәмлегендә рухи етәксе эшен башҡарыусы «өлкән» тип аталған.

І Тимоҫеусҡа 5:17; Титусҡа 1:5-9

Пак; нәжес, бысраҡ – Муса ҡануны буйынса, исраилдар таҙа (хәләл) менән нәжесте (хәрәм) ентекләп айырырға тейеш була. Нәжес тип ҡайһы бер хайуандар, ҡоштар, балыҡтар, әйберҙәр һәм аҙыҡ төрҙәре һаналған. Махау сирле кеше, мәйеткә ҡағылыусы, күрем мәлендә һәм бала тыуҙыр ғандан һуңғы осорҙа ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ бысраҡ тип табылған. Ундай кешеләр дини йолаларҙа ҡатнаша алмаған, уларға хатта пак кешеләргә ҡағылырға ла ярамаған. Ә инде бысраҡ булыуҙан ҡотолғас, яңынан таҙарыныр өсөн билдәле бер йолалар аша үтеү бурысы торған.

Левиҙәр 7:19; 10:10; 13:13; Иҫәп 19:17-19; Лукас 11:38-41; Римдарға 14:14

Пелештиҙәр – Сығышы билдәһеҙ булған халыҡ, боронғо ҡәнғәниҙәр еренә Кафтор (Крит) утрауынан килеп ултырған тип фараз ителә. Б.э.т. XІІ быуатта пелештиҙәр Ҡәнғәндең көньяҡ-көнбайыш ярҙарындағы Газа, Ашҡылон, Ашдод, Ғаҫ ҡалаларын баҫып алған, Ғәҡрон ҡалаһына нигеҙ һалған. Улар Ҡәнғән ерендәге халыҡтан айырылып торған. Ҡайһы берҙә пелештиҙәрҙе «сөннәтһеҙҙәр» тип атағандар, сөнки улар Яҡын Көнсығыш халҡы өсөн хас булған был йоланы тотмаған. Пелештиҙәр Исраил халҡының дошманы һаналған һәм был ике халыҡ араһында һуғыштар йыш булған.

Хакимдар 3:3; 14:3; ІІ Батшалар 8:1

Понтиос Пилатос – Рим идарасыһы, Ғайса Мәсих язалап үлтерелгән мәлдәрҙә Йәһүҙә провинцияһына етәкселек иткән (б.э. 26–36 й.й.). Уға бөтә хакимлыҡ тармаҡтары буйһонған, уның раҫлауынан тыш бер ниндәй үлем язаһы ла сығарыла алмаған. Понтиос Пилатос менән йәһүд башлыҡтары араһында мөнәсәбәттәр көсөргәнешле була, әммә, болаларға юл ҡуймаҫ өсөн, йыш ҡына уларҙың талаптарын үтәргә мәжбүр була.

Маҫҫайос 27:2; Ғәмәлдәр 13:28

Пәйғәмбәр – Алла тарафынан һайланып, Унан ҡабул иткән һүҙҙәрҙе халыҡҡа еткереү өсөн һайлап алынған кешеләр. Иҫке Ғәһедтә Ильяс кеүек тәүге пәйғәмбәрҙәр ҙә төрлө мөғжизәләр күрһәткән. Шемуил пәйғәмбәр хаким вазифаһын да башҡарған. Йермеяһ, Зөлкифел кеүек һуңыраҡ йәшәгән пәйғәмбәрҙәр Алла ебәргән иҫкәрмәләрҙе төштәрендә йә илаһи күренмештәр аша алған.

І Батшалар 3:20; 9:9; Йермеяһ 1:5; Ғәмәлдәр 13:1; 21:10; І Коринҫостарға 12:29

Раббы – Йәһүд телендәге «Йәһүә» һүҙе (Алланың Үҙ исеме, «бар булыу» ҡылымы менән бәйле) Иҫке Ғәһедтең әлеге баҫмаһында «Раббы» тип бирелә. «Йәһүә» исемен ҡысҡырып әйтергә ярамағанлыҡтан, тора-бара уның урынына «Адонай» (Хакимым/Хужам) һүҙен ҡуллана башлағандар. Грек телендә яҙылған Яңы Ғәһедтә, йәғни Инжилдә, «Йәһүә» һәм «Адонай» һүҙҙәре «Куриос» (Раббы, Хаким, Хужа) тип тәржемә ителгән, һәм ошо һүҙ Аллаға ҡарата ла, Ғайса Мәсихкә ҡарата ла ҡулланыла.

Сығыу 3:15; 6:2; Ҡанун 6:4; Маркус 5:18-20; І Коринҫостарға 15:58

Раббы көнө – Раббы хөкөм менән киләсәк көн. Яңы Ғәһедтә әйтелгәнсә, был көндө Алла Ғайса Мәсих аша тотош донъяны хөкөм итәсәк. Был көндө шулай уҡ «ҡиәмәт көнө» тип тә атайҙар.

Ишағыяһ 13:6, 9; Зөлкифел 13:5; Ғамос 5:18; Ғовадъяһ 1:15; Яхъя 11:24; Ғәмәлдәр 2:20

Рефалар – Исраилдар баҫып алғанға тиклем ҡәнғәниҙәр ерендә йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Ғанаҡтар һымаҡ уҡ, улар ҙа оҙон буйлы була.

Ҡанун 2:11, 20

Рим – Яңы Ғәһедтә һүрәтләнгән осорға Рим ҡалаһы Урта диңгеҙ тирәһендәге күп илдәрҙе, шул иҫәптән Фәләстинде лә, үҙенә буйһондора һәм император етәкләгән ҙур дәүләттең баш ҡалаһы булып китә. Фәләстиндә римдар, буйһондоролған башҡа илдәрҙәге кеүек, үҙҙәренең ғәскәрен тота, күрһәтелгән һәр төрлө ҡаршылыҡ өсөн ҡаты язаға тарттыра. Шул уҡ ваҡытта берҙәм империяға ҡарау иҡтисадтың үҫешенә һәм төбәктәр араһында мәҙәни аралашыуға булышлыҡ итә.

Ғәмәлдәр 28:14-16; Римдарға 1:7

Саддукейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Юғары кәңәшмәнең күпселек ағзалары, баш ҡаһиндар һәм уларға яҡын кешеләр саддукей булған. Фарисейҙарҙан айырмалы рәүештә, улар үлеп терелеүгә, фәрештәләрҙең һәм яуыз рухтарҙың барлығына ышанмаған. Тәүратты, йәғни Муса пәйғәмбәрҙең биш китабын ғына Алла һүҙе итеп танығандар.

Лукас 20:27

Самария – Фәләстиндәге өлкә, Йәһүҙиәнән төньяҡта, Галилеянан көньяҡта урынлашҡан булған. Сөләймән батшаның вафатынан һуң Исраил төньяҡ батшалығын да Самария тип йөрөтәләр. Төньяҡ батшалыҡ тарҡалғандан һуң б.э.т. 722 йылда ул Ассирия (Ашшур) империяһына инә. Илдә тороп ҡалған йәһүдтәрҙе һәм мәжбүри күсереп ултыртылған халыҡты самариялылар тип атайҙар. Самария халҡы, йәһүдтәр кеүек үк, Муса ҡанунын тота, әммә Аллаға Йәрүсәлимдә түгел, Геризим тауында табына.

ІІІ Батшалар 16:23-24; ІV Батшалар 17:24; Лукас 10:33-35; Яхъя 4:5-9, 19-24

Синай тауы – Синай ярымутрауындағы тау (хәҙерге Мысырҙа), ҡайһы берҙә Хорев тауы тип тә йөрөтәләр. Ошо тауҙа Алла Исраил халҡы менән килешеү төҙөй һәм Муса аша уларға ҡанун бирә. Ошонда Муса Алланың Ун бойороғо яҙылған таҡтаташтарҙы ала.

Сығыу 19:1-25; ІІІ Батшалар 19:8-18; Галаттарға 4:24-25

Сион тауы – Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан ҡалҡыулыҡтарҙың береһе. Шуға күрә был атама йыш ҡына Йәрүсәлимдең үҙен, шулай уҡ шартлы рәүештә тәҡүә кешеләр Алла менән мәңге бергә йәшәр күктәге Йәрүсәлимде белдерә.

ІІ Батшалар 5:7; Ғивриҙәргә 12:22

Сион-ҡыҙ – Йәрүсәлим халҡының образлы атамаһы. Сион тауында Йәрүсәлим ҡалаһы урынлашҡан.

Ишағыяһ 62:11-12; Яхъя 12:15

Содом һәм Ғамора – Алла Ҡәнғәндең был боронғо ҡалаларын кешеләрҙең әхлаҡһыҙлығы арҡаһында күктән ут яуҙырып юҡҡа сығара.

Башланмыш 19; Маҫҫайос 10:15

Сөләймән – Дауыттың улы, берләшкән Исраилдың һуңғы батшаһы (б.э.т. X быуат). Сөләймән үҙенең зирәклеге менән дан ала, һәм ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Исраил дәүләте сәскә атыу осорон кисерә. Сөләймән Йәрүсәлимдә тәүге Алла йортон төҙөй. Ғүмеренең ахырына ул ҡатындарының тәьҫире арҡаһында сит илаһтарға хеҙмәт итә башлай. Сөләймән исеменә Иҫке Ғәһедтең ҡайһы бер китаптары бәйле: Сөләймәндең хикмәттәре, Вәғәзсе китабы, Йырҙар йыры.

ІІ Батшалар 12:24; ІІІ Батшалар 4:29-34; 11:1-6; Маҫҫайос 6:29; 12:42

Сөннәткә ултыртыу – Ир баланың енес ағзаһы осондағы тирене киҫеп алыу. Был Алла менән Ибраһим араһында төҙөлгән килешеүҙең билдәһе булып торған һәм сөннәтле кешенең ғаиләһе менән Алла халҡына ҡарағанын, Алла тәғлимәтен тотҡанын аңлатҡан. Ибраһимға биргән бойороҡҡа ярашлы, һәр йәһүд малайы һигеҙенсе көнгә сөннәткә ултыртылған. Ғайса Мәсих йәшәгән осорҙа балаға исемде лә ошо көндә ҡушҡандар. Алланы танымаған халыҡтарҙы «сөннәтләнмәгән» тип йөрөткәндәр. Паулус үҙенең хаттарында, кешене ниндәйҙер халыҡҡа ҡарағанлыҡ түгел, ә Ғайса Мәсихкә булған иман ҡотҡара, тип билдәләй, шуға күрә Инжилдә сөннәткә ултыртыу йолаһы элекке әһәмиәтенә эйә түгел.

Башланмыш 17:9-27; Левиҙәр 12:3; Яхъя 7:22; Римдарға 4:9-12

Сөннәтһеҙ – Был һүҙ, ғәҙәттә, бүтән халыҡтарға ҡарата ҡулланылған. Алла юлында булмағандарҙы һүрәтләгәндә, Тәүратта «йөрәктәре сөннәтләнмәгән» кеүек һүҙбәйләнештәр ҙә осрай.

Левиҙәр 26:41; Хакимдар 14:3; Ғәмәлдәр 7:51; Римдарға 3:30

Табыныу ҡалҡыулығы – Ғәҙәттә ҡәнғәниҙәрҙең ғибәҙәт ҡылыу урынын аңлата. Уны уба түбәһенә ҡуя торған булғандар, әммә ҡайһы ваҡыт тарбаҡлы ағастар аҫтына йә үҙәндәргә лә урынлаштырғандар. Унда Ашераға бағышланған бағаналар торған, һәм халыҡ ошо алиһәгә ҡорбандар килтергән. Шунда уҡ ерҙең уңдырышлылығын яңыртыу маҡсаты менән зина ҡылғандар. Ундай ғәмәлдәрҙе өнәмәгәнен Раббы Үҙенең пәйғәмбәрҙәре аша еткергән. І Батшаларҙың 9-сы бүлегенән күренеүенсә, был термин ҡайһы берҙә исраилдарҙың Аллаға ҡорбан килтергән урындары өсөн дә ҡулланылған.

Левиҙәр 26:30; ІІІ Батшалар 3:2-4; ІV Батшалар 23:1-28; Йермеяһ 7:31

Тоғро мөхәббәт – Тәүратта йәһүдтәрҙең «хесед», йәғни «тоғро мөхәббәт» һүҙе өсөн ҡулланыла: Алла кешеләргә игелекле, рәхимле, халҡы менән төҙөгән килешеүгә тоғро.

Сығыу 15:13; Зәбүр 135

Туплам – Сүллек буйлап гиҙгәндә Исраилдың бөтә ун ике ырыуы ла, сатырҙар ҡороп, бер аҙ ваҡытҡа туҡталған урын.

Сығыу 14:2; Левиҙәр 10:4

Тәҡүәлек, тәҡүә булыу –

1. Аллаға тоғролоҡ һаҡлап, Уның һүҙе буйынса йәшәүҙе аңлата.

Башланмыш 6:9; Зәбүр 62:11; Хикмәттәр 10:20; Һошеяғ 12:10; Маҫҫайос 23:28; Римдарға 6:13

2. Яңы Ғәһедтә, айырыуса Паулустың хаттарынан күренеүенсә, Ғайса Мәсихкә ышанған кешенең Алла менән дөрөҫ мөнәсәбәттә булыуы. Был мөнәсәбәт Алланың кешене аҡлауы аша тыуа. Тәҡүәлек, хаҡлыҡ, хаҡ булыу, аҡлау тигән һүҙҙәрҙең тамыры грек телендә бер үк.

Римдарға 4:3, 5; 10:10; ІІ Коринҫостарға 5:21

Ҡарарға: Аҡлау, Хаҡлыҡ.

Тәүбә итеү – Кеше гонаһлы тормош алып барыуын һәм Алла теләгенә тап килмәгәнсә йәшәүен аңлай һәм Алланан үҙенең гонаһтарын ярлыҡауын һорай. Артабан, бүтәнсә гонаһ ҡылмаҫҡа ныҡлы ҡарар ҡылып, Алла ихтыярына буйһоноп йәшәй.

Әйүп 42:6; Йермеяһ 31:19; Юныс 3:5; Маҫҫайос 3:8; Лукас 18:13; ІІ Тимоҫеусҡа 2:24-26

Ураҙа тотоу – Алла ризалығын алыу өсөн күпмелер ваҡытҡа ризыҡланыуҙан баш тартыу. Маҡсаты: Аллаға буйһонғанлыҡты күрһәтеү, бәлә килгәндә ҡайғырыуҙы белдереү. Ул көндәрҙә Алланан мәрхәмәт һәм ярҙам һорап доға ҡылғандар. Пәйғәмбәрҙәр, ихлас тотолған ураҙа кешеләргә шәфҡәтлелек өҫтәй, тигәндәр. Ҡайһы бер көндәрҙә, мәҫәлән, йыл да билдәләнгән гонаһтарҙан пакланыу көнөндә, ураҙа бөтә йәһүдтәргә мотлаҡ булған. Был көндө бөтә йәһүдтәр ҙә Алланан гонаһтарын ярлыҡауҙы һораған.

Хакимдар 20:26; І Батшалар 7:6; Эстер 4:16; Ишағыяһ 58:3-14; Маҫҫайос 6:16; Лукас 18:12

Урим һәм туммим – Баш ҡаһиндың түшлегендә һаҡланған таштар. Шулар ярҙамында йәрәбә һалып, Алланың ихтыярын белгәндәр, тип фаразлана.

Сығыу 28:30; Левиҙәр 8:8

Үлеләр донъяһы – Тәүрат яҙылған замандарҙа, үлгәндән һуң кешенең йәне ер аҫтында урынлашҡан үлеләр донъяһына күсә, тип һанағандар. Ләкин ул бөгөнгө дин ғилемендәге «тамуҡ» төшөнсәһенә тап килмәй. Унда күскән кешенең хәле төштәге кеүек: ул бер ғәмәлгә лә һәләтле түгел. Яҡынса б.э.т. ІІІ быуаттарҙа йәһүдтәр үлгән кешенең йәненә ерҙәге тормошо өсөн иҫәпхисап тоторға тура килеүенә ышанған. Унда гонаһлыларҙы – яза, ә тәҡүәләрҙе әжер һәм фатиха көткән. Инжилдә Ғайса Мәсихтең үлемде еңеүе үлеләр донъяһына ла ҡағыла.

Әйүп 7:9; Ғәмәлдәр 2:26-27, 31; Асылыш 20:13

Фарисейҙар – Яңы Ғәһедтә телгә алынған йәһүд дини төркөмдәренең береһе. Улар дини ҡағиҙәләрҙе бик ентекле үтәгән. Саддукейҙарҙан айырмалы, фарисейҙар кешенең ҡиәмәт көнөндә үленән терелеренә ышанған. Улар йоланың таҙалығына ҙур иғтибар биргән, халыҡ араһында абруйлы булған, үҙҙәренең дини һәм ҡырыҫ холоҡло булыуҙары менән ғорурланған. Дини йолаларҙы теүәл тотмағандарға түбәнһетеп ҡарағандар.

Маҫҫайос 5:20; 9:10-11; Лукас 18:11; Ғәмәлдәр 23:6-9; 26:5

Фарсы – Вавилон (Бабил) батшалығы тарҡалғандан һуң (б.э.т. 539 йылда), шул ерҙәрҙә үҫеп-көсәйеп киткән империя. Ул, Исраилды ла кертеп, Грециянан алып Мысырға һәм Үҙәк Азияға тиклем барлыҡ ерҙәрҙе яулап алған. Ҡайһы ваҡыт уны Мадай-Фарсы (Мидия-Фарсы) империяһы тип атағандар, сөнки Мадай өлкәһе б.э.т. 550 йылда Фарсы империяһы эсенә ингән. Фарсы ҡанундары иһә «Мадай һәм Фарсы ҡанундары» тип аталған.

Эстер 1:19; Даниил 6:8

Фатихалау, фатиха биреү – Кемгәлер яҡшылыҡ теләү. Алла Үҙ ирке менән именлек, күп һанлы нәҫел, ғүмер бүләк итеп фатихаһын бирә. Ә кемдер доғаларында Алланан икенсе кеше өсөн игелек, мәрхәмәт һорай. Ибраһим, Исхаҡ, Яҡуп фатиха һүҙҙәрендә улдарына бәхетле киләсәк юрай.

Башланмыш 1:22, 28; Ҡанун 28:1-14; Лукас 6:27-28; 24:50; Римдарға 12:14; 15:29

Фирғәүен – Боронғо Мысыр батшаларын шулай атағандар.

Фәрештә – Иҫке Ғәһед яҙмаларында «фәрештә» һүҙе «Алла илсеһе» тигәнде аңлата. Улар Аллаға хеҙмәт итә һәм Алла ҡушыуы буйынса кешеләргә ярҙам күрһәтә, Алла ихтыярын еткерә. Әһәмиәтле һаналған фәрештәләр Изге Яҙмала исемдәре менән йөрөтөлә – Михаил, Ябраил.

Башланмыш 16:7-11; 22:11-12; Лукас 1:8-20; Ғивриҙәргә 1:13-14

Хаҡлыҡ – Аллаға ҡарата әйтелгәндә, Уның һәр ваҡыт хаҡ, ғәҙел, тоғро булыуы һәм кешеләр өсөн әүҙем ҡотҡарыу эшмәкәрлеге күҙ уңында тотола. Ишағыяһ 51:4-8; Римдарға 3:25-26;

ІІ Петрус 1:1

Ҡарарға: Аҡлау, Тәҡүәлек.

Халдейҙар – Вавилон (Бабил) батшалығында йәшәгән һәм күпмелер ваҡыт дауамында хакимлыҡты үҙ ҡулында тотҡан халыҡтарҙың береһе. Иҫке Ғәһедтә был һүҙ йыш ҡына бөтә Бабил халҡының атамаһы булараҡ ҡулланыла.

ІV Батшалар 24:2-13; Йермеяһ 24:5; 25:12; 51:24

Хермон – Исраилдың төньяҡ өлөшөндәге иң бейек тау.

Ҡанун 3:8-9; 4:48; Зәбүр 41:7; 88:13; 132:3

Хорев – Ҡарарға: Синай.

Сығыу 3:1

Хуш еҫле майҙар – Ағастарҙан йыйып алған ыҫмала-һумалаларҙы Аллаға ҡорбан рәүешендә Алла йортонда хуш еҫ төтәтеү усағында төтәҫләгәндәр.

Левиҙәр 16:12-13; Иҫәп 4:16

Һалым йыйыусы – Фәләстиндә Рим империяһы ҡаҙнаһына һалым йыйған кеше, урындағы халыҡ араһынан батша хеҙмәте өсөн һайлап алынған түрә. Йәһүдтәр һалым йыйыусыларҙы мәжүси Рим башлыҡтары менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн күрә алмаған (бындай хеҙмәттәшлек йәһүд ҡанунына ҡапма-ҡаршы килгән). Бынан тыш, һалым йыйыусылар әленән-әле халыҡтан аҡса йыйып торған. Тейешлеһен башлыҡтарына биргәс, ҡалғанын үҙҙәренә алып ҡалғандар. Әммә, «һалым йыйыусы» һүҙе «гонаһлы» менән бер булһа ла, Ғайса Мәсих уларҙы ла айырмай ҡабул иткән.

Маҫҫайос 5:46; Лукас 5:27; 18:10-14; 19:1-10

Һарун – Мусаның өлкән ағаһы, сығышы менән Леви ырыуынан. Исраилдарға Муса аша ҡанун биргән ваҡытта, Алла Һарунды баш ҡаһин итеп билдәләй. Бынан һуң тик уның нәҫеле генә ҡаһин булһын, тип бойора.

Сығыу 6:20; 29:29; Ғивриҙәргә 5:4; 7:11

Һируд –

1. Бөйөк Һируд: б.э.т. 37–4 йылдарҙа бөтә Фәләстин ере өҫтөнән идара иткән Йәһүҙиә батшаһы. Ғайса Мәсих шул осорҙа тыуған.

Маҫҫайос 2:1-16; Лукас 1:5

2. Һируд Антипас, Бөйөк Һирудтың улы. Б.э.т. 4 йылдан башлап, б.э. 39 йылына тиклем Галилея өлкәһенең идарасыһы.

Лукас 23:7-12

3. Һируд Агриппас І, Бөйөк Һирудтың ейәне. Б.э. 41–44 йылдарында Фәләстин ерендәге бер нисә өлкәнең идарасыһы. Тарихҡа ул мәсихселәрҙе эҙәрлекләүсе булараҡ та инеп ҡалған.

Ғәмәлдәр 12:1-4, 20-23

4. Агриппас ІІ, Һируд Агриппас І улы. Б.э. 70-се йылдарына тиклем Фәләстиндең төрлө өлкәләре менән идара иткәндән һуң, Римға китә. Илсе Паулус уның алдында сығыш яһай.

Ғәмәлдәр 25:23–26:32

Һөйөнөслө Хәбәр – Алланың кешеләргә Ғайса Мәсих аша гонаһтан, мәңгелек үлемдән ҡотолоу мөмкинлеген биреүе тураһындағы хәбәре. Уның ергә киләсәген Алла пәйғәмбәрҙәр арҡылы Иҫке Ғәһед дәүерендә үк белдергән.

Ишағыяһ 52:7; 61:1; Маҫҫайос 4:23; Лукас 1:26-38; 2:10

Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ – Ямғыр һыуын йыйыу өсөн яһалған соҡор. Ундай ҡоҙоҡтарҙы ҙур соҡор ҡаҙып, төбөнә һәм тирә-яғына таш түшәп, иҙмә менән һылап яһағандар йә ҡаяны соҡоп эшләгәндәр. Ҡоҙоҡ ауыҙын тар итеп ҡалдырып, уны таш плитә менән ябып ҡуйғандар.

Сығыу 21:33; Левиҙәр 11:36; Лукас 14:5

Һыуға сумдырыу йолаһы – Иң мөһим дини йолаларҙың береһе, ул кешенең пакланыуын һәм Аллаға бағышланыуын аңлата. Инжилдә был йоланың ике төрө бирелә. Тәүҙә Яхъя пәйғәмбәр гонаһтарынан тәүбә итергә һәм Алла ихтыярын үтәргә теләгән кешеләрҙе һыуға сумдыра. Ғайса Мәсихтең үлеп терелеүенән һуң һыуға сумдырыу тәрәнерәк мәғәнә ала: кеше элекке гонаһлы тормошонан баш тарта, үлгәндәй була, әммә Мәсих аша яңы тормош өсөн терелә. Бындай йоланы үтәгәндән һуң Изге Рух ҡабул иткәндәр.

Маркус 1:5, 7-12; Ғәмәлдәр 10:47-48; Колоссайҙарға 2:12

Шәмбе көн – Аллаға бағышланған ял итеү көнө. Алла донъялыҡты булдырғанда етенсе көндө барлыҡ эштәрен туҡтатып торған, шуға күрә, Муса ҡануны буйынса, аҙнаның етенсе көнө ял итеү көнө итеп билдәләнгән. Был көндө эшләргә ярамаған.

Башланмыш 2:2-3; Сығыу 16:23; 20:8-11; Левиҙәр 16:31; Маҫҫайос 12:1-13; Лукас 14:5

Эдом –

1. Исхаҡ пәйғәмбәрҙең улы Ғаяздың икенсе исеме.

2. Ғаяз тоҡомо, йәғни эдомдар йәшәгән, Үле диңгеҙҙән көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан ил.

Башланмыш 25:24-25, 29-30; Иҫәп 20:14

Эфес – Кесе Азия яры буйында урынлашҡан боронғо ҙур ҡала. Рим хакимлығы ваҡытында Асия өлкәһенең баш ҡалаһы булып китә. Эфес Рим империяһының мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәктәренең береһе була, Артемида ҡорамы менән дан тота. Унда күберәген гректар йәшәй, Ғайсаға инанған йәһүдтәр ҙә байтаҡ була.

Ғәмәлдәр 18:19-21, 19:28; Асылыш 1:11

Эфод – Раббыға хеҙмәт иткәндә баш ҡаһин кейә торған, күкрәкте һәм арҡаны ҡаплап торған өҫ кейеме.

Сығыу 28:6; Левиҙәр 8:7; І Батшалар 2:18

Әҙәм Улы – Йәһүд телендә был һүҙ «кеше» тигән мәғәнәгә эйә. Даниил пәйғәмбәр төшөндә болоттарҙа килгән затты күрә. Ул зат кеше кеүек була, шуға күрә Даниил уны әҙәм улы тип атай. Төшөндә Алла тарафынан әҙәм улына бөтә хакимиәт, шөһрәт бирелеүе, уның хакимлығының ҡаҡшамаҫ һәм мәңгелек буласағы хаҡында әйтелә. Яңы Ғәһед китаптарынан билдәле булыуынса, Ғайса Мәсих ошо исемде Үҙенә ҡарата ҡуллана.

Даниил 7:13-14; Маҫҫайос 8:20; 19:28; Маркус 2:10

Юғары кәңәшмә – Етмеш кешенән (ҡаһиндар, ҡанун белгестәре һәм бүтән мөһим кешеләр) торған. Унда дини генә түгел, башҡа мәсьәләләр ҙә ҡаралған. Был кәңәшмә римдар алдында йәһүд халҡының вәкиле булған һәм юғары хөкөмсө ролен уйнаған. Яңы Ғәһед дәүерендә Юғары кәңәшмәнең мөһим ҡарарҙары Рим хакимиәте тарафынан раҫланырға тейеш булған.

Маҫҫайос 26:59; Яхъя 18:31

Яңы килешеү – Алланың кешеләр менән Ғайса аша төҙөгән килешеүе. Еврей халҡы менән төҙөлгән иҫке килешеүҙән айырмалы, ул бөтөн кешелек менән төҙөлгән, шуға күрә Ғайса Мәсихкә инанған һәр кем, был килешеүгә ҡушыла ала.

Йермеяһ 31:31-32; Зөлкифел 34:25; Маҫҫайос 26:28; Ғивриҙәргә 8:8

Яу арбаһы – Һуғыш яланында, ә ҡайһы ваҡыт йөк ташыу өсөн ҡулланылған ике тәгәрмәсле арба.

Башланмыш 46:29; І Батшалар 8:11; Ғәмәлдәр 8:28

Яуыз рух, ен – Иблискә хеҙмәт иткән, уның ихтыярын үтәгән рухи зат. Тәүге мәлдәрҙә уларҙың әүҙемлегенән бик ҡурҡҡандар, сөнки ен, әйтәйек, берәйһенең эсенә инеп, уны тулыһынса үҙ иркенә буйһондороп тота алған. Әммә Алла ҡөҙрәте менән Ғайса Мәсих кешеләрҙе ендәрҙән ҡотҡарған, был һәләтте илселәренә лә биргән.

І Батшалар 16:14, Лукас 11:19; Ғәмәлдәр 19:15-16; І Коринҫостарға 10:20-21

Шәжәрә

Шәжәрә

Исемдәрҙең бирелеше

Исемдәрҙең бирелеше

Тәржемәлә кеше исемдәре, ер-һыу, урындағы халыҡ атамалары йәһүд һәм грек телдәренең башланғыс формаларына яҡынайтып бирелде. Был формалар ҡайһы берҙә рус телендәге ғәҙәти исемдәрҙән айырыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе биреү принциптарын инештә ҡарағыҙ.

Кеше исемдәре

Башҡортса | Русса
Бараббас | Варавва
Барнабас | Варнава
Баҫ-Шевағ | Вирсавия
Билғам | Валаам
Бинйәмин | Вениамин
Боғаз | Вооз
Бәғел | Ваал
Гидғон | Гедеон
Голиаҫ | Голиаф
Ғайса | Иисус
Ғамос | Амос
Ғаяз | Исав
Ғиммануил | Еммануил
Ғовадъяһ | Авдий
Ғөзәйер | Ездра
Ғуззияһ | Озия
Ғәли | Илий
Дауыт | Давид
Зөлкифел | Иезекииль
Зәкәрьяһ | Захария
Ибрам | Аврам
Ибраһим | Авраам
Ильяс | Илия
Ильясиғин | Елисей
Исмәғил | Измаил
Исхаҡ | Исаак
Ифтах | Иеффай
Ишағыяһ | Исаия
Ишай | Иессей
Йермеяһ | Иеремия
Йеһошафат | Иосафат
Йонаҫан | Ионафан
Йошияһ | Иосия
Йушағ Нун улы | Иисус сын Навина
Йәһүҙә | Иуда
Кефас | Кифа
Ҡабил | Каин
Лукас | Лука
Магдалалы | Мәрйәм
Мария | Магдалина
Маркус | Марк
Марта | Марфа
Маҫҫайос | Матфей
Менашше | Манассия
Мирйәм | Мариам
Муса | Моисей
Мәлки-Садиҡ | Мелхиседек
Мәрйәм | Мария
Мәсих | Христос, Мессия
Нахум | Наум
Нафтали | Неффалим
Нөхәмияһ | Неемия
Нух | Ной
Паулус | Павел
Петрус | Петр
Рабиға | Ревекка
Рехавғам | Ровоам
Рәүвән | Рувим
Рәхилә | Рахиль
Санхерив | Сеннахирим
Сара | Сарра
Сарая | Сара
Сефанъяһ | Софония
Сөләймән | Соломон
Тиглат-Пиләсәр | Феглаффелласар
Тимоҫеус | Тимофей
Титус | Тит
Томас | Фома
Хаваҡҡуҡ | Аввакум
Хаггай | Аггей
Ханох | Енох
Хизкияһ | Езекия
Хәжәр | Агарь
Һабил | Авель
Һарун | Аарон
Һауа | Ева
Һируд | Ирод
Һошеяғ | Осия
Шимшон | Самсон
Шаул | Савл
Шемуил | Самуил
Шимғон | Симеон, Симон
Әйүп | Иов
Әлғазар | Лазарь
Әлисабет | Елизавета
Әндриас | Андрей
Әфраим | Ефрем
Юныс | Иона
Ябраил | Гавриил
Яҡуп | Иаков
Яхъя | Иоанн

Ер-һыу атамалары

Башҡортса | Русса
Ашдод | Азот
Ашшур | Ассирия
Бабил | Вавилон
Беер-Шәвәғ | Вирсавия
Бейт-Ил | Вефиль
Бейт-Ләхәм | Вифлеем
Бейт-Сайда | Вифсаида
Бейт-Фаге | Виффагия
Бейт-Әниә | Вифания
Галилея күле | Галилейское море
Геҫшемани | Гефсимания
Голгоҫа | Голгофа
Ғаммон | Аммон
Ғамора | Гоморра
Ғедән баҡсаһы | Едемский сад
Ғивғон | Гаваон
Ғивриҙәр | Евреи
Ғәмәлектәр | Амаликитяне
Ғәрәбстан | Аравия
Зәйтүн тауы | Елеонская гора (Масличная гора)
Йәрүсәлим | Иерусалим
Йәһүҙиә | Иудея (область Римской империи)
Йәһүҙә | Иудея (Южное царство в Ветхом Завете)
Ҡәнғән | Ханаан
Мидйән | Мадиам
Мысыр | Египет
Пелештиҙәр | Филистимляне
Сарефаҫ | Сарепта
Тессалонике | Фессалоника
Ун Ҡала | Десятиградие
Әмөриҙәр | Аморреи
Шило | Силом
Шәхәм | Сихем
Эфес | Ефес
Әфраҫа | Ефрафа
Яфо | Иоппия

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре

Ауырлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Талант   36 кг | Талант   35–40 кг
Мина   0,6 кг | Литра (ҡаҙаҡ)   327 г
Шекел   12 г |
Беҡа   6 г |
Гера   0,6 г |
1 талант = 60 мина = 3000 шекел = 6000 беҡа = 60000 гера |

Шыйыҡлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Бат (мискә)   40 л
Бат   22 л | Метретес (үлсәм)   40 л
Һин   3,5 л |
Лог   0,3 л |
1 хомер = 10 бат = 60 һин = 720 лог |

Ашлыҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Хомер   220 л | Кор (тоҡ)   400 л
Эфа   22 л | Сатон (ҡапсыҡ)   13 л
Сеа   7,3 л | Хойникс   1 л
Ғомер   2,2 л |
Кав   1,2 л |
11 хомер = 10 эфа = 30 сеф = 100 ғомер = 180 кав |
Кор   220 л |

Оҙонлоҡ үлсәме

Иҫке Ғәһедтә | Яңы Ғәһедтә
Терһәк   45 см | Сажин   1,85 м
Ҡарыш   22,5 см | 1 стадия = 100 сажин   185 м
Ус аяһы   7,5 см | Шәмбе юлы арауығы   1 км (саҡрым)
Бармаҡ   1,9 см |
1 терһәк = 2 ҡарыш = 6 ус аяһы = 24 бармаҡ |
Оҙон терһәк (Зөл 40:5)   52,5 см Үлсәү таяғы   3,15 м (6 оҙон терһәк) |

Аҡса берәмектәре

Аҡса берәмектәре

Боронғо Исраилда тауар хаҡын көмөш һәм алтын менән баһалағандар, уларҙы шекелдәрҙә, мина һәм таланттарҙа үлсәгәндәр. Тәңкәләр б.э.т. VI быуатта ғына әйләнешкә ингән. Яңы Ғәһед заманында өс илдең: Фәләстиндең, Греция һәм Римдың аҡсалары әйләнештә йөрөгән. Тәңкәләрҙе алтын, көмөш, баҡыр, аҡ ҡурғаш ҡушылған баҡыр иретмәһенән йәки еҙҙән һуҡҡандар.

Йәһүдтәрҙә | Гректарҙа | Римдарҙа
2 лептон | | 1 кодрант
| | 1 ассарион (баҡыр тәңкә) = 4 кодрант
| 1 драхма (көмөш тәңкә) | 1 динар (эшсенең бер көнлөк эш хаҡы) = 16 ассарион = 64 кодрант
1 шекел | 1 статир | 4 динар
25 шекел | 1 мна | 100 динар
| 1 талант = 60 мна | 6000 динар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Боронғо ҡулъяҙмалар

Ленинград кодексы (Codex Leningradensis), Иҫке Ғәһедтең масорет тексы боронғо йәһүд телендә, яҡынса б.э. 1000 йылы. Юныс пәйғәмбәр китабынан.

Боронғо йәһүд телендәге Ҡумран ҡулъяҙмаларының береһе, яҡынса б.э.т. 100 йыл. Ишағыяһ пәйғәмбәр китабынан.

Септуагинта, Иҫке Ғәһедтең боронғо грек телендәге тәржемәһе, яҡынса б.э. 200 йылындағы ҡулъяҙма. Нун улы Йушағ китабынан.

Папирус 52, Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 125 йылы. Яхъя бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Синай кодексы (Codex Sinaiticus), Яңы Ғәһедтең боронғо грек ҡулъяҙмаһы, б.э. 340 йылы. Маҫҫайос бәйән иткән Һөйөнөслө Хәбәрҙән.

Дүрт Һөйөнөслө Хәбәр ғәрәп телендә, б.э. 1335 йылы.

Географик карталар

Географик карталар

1. Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

2. Боронғо донья

3. Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

4. Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

5. Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

6. Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

7. Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

8. Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

9. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

10. Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

11. Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

12. Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

13. Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

14. Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)

Боронғо донья

Мысырҙан - Ҡәнғәнгә

Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин

Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары

Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары

Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы

Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре

Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре

Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)

Table of Contents

Изге Яҙма: Ишағыяһ

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Ишағыяһ

- Инеш һүҙ
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66

Ҡушымталар
Һүҙлек

Аҡлау
Аҡһаҡал
Алашар
Алла
Алла Батшалығы
Алла бәрәсе
Алла йорто, ҡорам
Алла Улы
Арам
Арами теле
Арҡысаҡ
Асия өлкәһе
Асылыш
Ата
Ашера
Ашшур
Бабил
Байрамдар
Баҡыр диңгеҙ
Баш ҡаһин, иң баш ҡаһин
Бәғел
Бәғел-Зевув, Бәғел-Зевул
Галилея
Гонаһ
Гонаһтарҙан пакланыу, йолоп алыу
Гонаһтарҙан пакланыу көнө
Грек теле
Ғанаҡтар
Ғаштароҫ
Ғибәҙәтхана
Ғиври (еврей)
Ғилғәд
Ғедән баҡсаһы
Дан, шөһрәт
Дауыт
Дауыт ҡалаһы
Дауыт Улы
Доға ҡылыу
Зәбүр
Зәйтүн
Зәйтүн майы
Зәйтүн тауы
Иблис
Ибрам/Ибраһим
Изге икмәк
Изге Рух
Изге сатыр, Килешеү сатыры, Осрашыу сатыры
Изге Яҙма, Иҫке Ғәһед, Яңы Ғәһед
Изге, мөҡәддәс
Илсе
Иман
Имандаштар берҙәмлеге, берҙәмлек
Инжил (Яңы Ғәһед)
Исраил
Иҫке Ғәһед
Йөҙөм ағасы
Йөҙөм һыҡҡыс
Йәриә
Йәрүсәлим
Йәһүд теле
Йәһүҙә
Йәһәннәм
Кемош
Килешеү
Килешеү һандығы
Кируб
Күренмеш
Ҡамышлы диңгеҙ
Ҡанун
Ҡанун белгесе
Ҡапҡа, ҡала ҡапҡаһы
Ҡаһин
Ҡорбан усағы
Ҡорбандар һәм саҙаҡалар
Ҡорбан, ҡорбан килтереү
Ҡотҡарыусы
Ҡулдарҙы ҡуйыу
Ҡәнғән
Ладан
Левиҙәр
Ливан
Мадай
Майағас
Майҙә
Махау, йоғошло тире ауырыуы
Мидйән
Мирра
Моав
Мөгөҙ ҡысҡыртыу көнө
Мөләх
Муса
Мысыр
Мәжүсиҙәр
Мәрхәмәт
Мәсих
Мәсихсе
Мәсихтә, Ғайса Мәсихтә, Раббыла
Ниневе
Нәзир
Өлкән, берҙәмлек өлкәне
Пак; нәжес, бысраҡ
Пелештиҙәр
Понтиос Пилатос
Пәйғәмбәр
Раббы
Раббы көнө
Рефалар
Рим
Саддукейҙар
Самария
Синай тауы
Сион тауы
Сион-ҡыҙ
Содом һәм Ғамора
Сөләймән
Сөннәткә ултыртыу
Сөннәтһеҙ
Табыныу ҡалҡыулығы
Тоғро мөхәббәт
Туплам
Тәҡүәлек, тәҡүә булыу
Тәүбә итеү
Ураҙа тотоу
Урим һәм туммим
Үлеләр донъяһы
Фарисейҙар
Фарсы
Фатихалау, фатиха биреү
Фирғәүен
Фәрештә
Хаҡлыҡ
Халдейҙар
Хермон
Хорев
Хуш еҫле майҙар
Һалым йыйыусы
Һарун
Һируд
Һөйөнөслө Хәбәр
Һыу соҡоро, һыу һаҡлау урыны, ҡоҙоҡ
Һыуға сумдырыу йолаһы
Шәмбе көн
Эдом
Эфес
Эфод
Әҙәм Улы
Юғары кәңәшмә
Яңы килешеү
Яу арбаһы
Яуыз рух, ен
Шәжәрә
Исемдәрҙең бирелеше
Үлсәмдәр, ауырлыҡ берәмектәре
Аҡса берәмектәре
Боронғо ҡулъяҙмалар

Географик карталар

- Боронғо Фәләстиндең өҫкө йөҙө (рельефы)
- Боронғо донья
- Мысырҙан - Ҡәнғәнгә
- Исраил ырыуҙары араһында буленгән Фәләстин
- Шаул, Дауыт һәм Сөләймән батшалыҡтары
- Исраил менән Йәһүҙә батшалыҡтары
- Ғайса Мәсих дәүерендә Рим империяһы
- Ғайса Мәсих дәүерендә Фәләстин
- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлим

- Ғайса Мәсих дәүерендә Йәрүсәлимдәге Алла йортоноң планы

- Илсе Паулустың беренсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың икенсе эш сәфәре
- Илсе Паулустың өсөнсө эш сәфәре

- Илсе Паулустың дүртенсе эш сәфәре (Римға сәйәхәт)